1. maí í samkomubanni

Sólveig Anna var ekki í skrítna 1. maí sjónvarpsþættinum og væri fróðlegt að fá skýringu á því. Var henni ekki boðið eða vildi hún ekki vera með?* Ræðumenn fengu reyndar óskaplega stuttan tíma til að tala, og það er eitthvað öfugsnúið við að útí í öllum veðrum halda þeir langar ræður en inni í hlýju húsi verður ræðan í stikkorðastíl. Nær hefði verið að fækka tónlistaratriðum. Þetta var alveg glataður baráttu-og skemmtiþáttur.

Fleira er glatað á þessum síðustu og verstu tímum. Eftir margra ára sveltistefnu stjórnvalda** sem hafa algjörlega þvertekið fyrir að bæta stöðu öryrkja og aldraðra (nema rétt fyrir kosningar) eru nú ríkisfjárhirslur opnaðar uppá gátt. En ekki til að gauka fáeinum aurum til þeirra sem hafa langt undir lágmarkslaunum að lifa á, nei það eru fyrirtækin í landinu sem er verið að dæla peningum í, og ekki síst fá stórfyrirtæki með mikið eigið fé sem hafa greitt eigendum sínum skrilljónir í arð nú þvílíka fátækraaðstoð frá ríkinu. Og það er alveg bannað að minnast á að fjölskylda Bjarna Ben (sem sem hefur einmitt strangur sagt að öryrkjar og ellilífeyrisþegar fái sko ekki neitt) nýtur góðs af fjáraustrinum til ferðaþjónustunnar (Kynnisferðir/Reykjavík Excursions) og að eiginkona Guðlaugs Þórs og þar með hann sjálfur (Hreyfing/Bláa lónið) er einnig þiggjandi þessara góðgerðarstarfsemi. Ekki hafa nein ramakvein borist úr herbúðum Vinstri grænna vegna þessa, ekki frekar en þeir hafa neinar skoðanir á því hvernig enn eina ferðina eigi að ganga framhjá þeim sem verst eru staddir fjárhagslega. Þá er ansi hlálegt að „ekki er kveðið sérstaklega á um það í lögum um aðstoð frá ríkinu til fyrirtækja vegna afleiðinga kórónuveirufaraldursins, að þau hafi ekki notfært sér skattaskjól, né að þau hafi skráð raunverulega eigendur sína“ (RÚV).

Verkalýðsfélögin hafa þó, og þá vil ég nefna Sólveigu Önnu í Eflingu sérstaklega, munað eftir þeim verst settu í samfélaginu, þar með töldum öryrkjum og viljað rétta hlut þeirra eins og vinnandi fólks. Drífa Snædal hefur svo sett þá kröfu fram fyrir hönd ASÍ að hækka atvinnuleysisbætur.

Ein ástæða þess hve fólki gengur illa að lifa af launum sínum, bótum eða lífeyri, er himinhátt leiguverð. Stór leigufélög hafa komið til móts við rekstraraðila veitingahúsa og verslana og gefið þeim eftir leigu í nokkra mánuði til að forða þeim frá gjaldþroti. Enn hef ég ekki heyrt að stór leigufélög hafi lækkað eða frestað leigugreiðslum til þeirra sem eiga sér heimili í húsnæði á þeirra vegum. Þó er eflaust margt af því fólki orðið atvinnulaust eða hefur þurft að minnka við sig vinnu, fyrir utan nú allt það fólk sem hefur aldrei með góðu móti ráðið við þetta sjúklega háa leiguverð. En kapítalistum finna til samstöðu með öðrum kapítalistum sem eru í rekstrarvanda; almenningur hvað þá einhverjir fátæklingar eiga ekki uppá pallborðið hjá þeim. Það fólk getur bara sjálfu sér um kennt að vera fátækt.***

Þuríður Harpa Sigurðardóttir formaður Öryrkjabandalag Íslands skrifaði pistil í dag**** þar sem hún segir frá því að

„árið 2006 mynduðu fimm stjórn­mála­flokkar pólitíska sam­stöðu með hags­muna­sam­tökum fatlaðs og lang­veiks fólks og eldri borgurum, undir nafninu „þjóðar­sátt um virkara vel­ferðar­ríki“.“

— Af þessum fimm stjórnmálaflokkum eru þrír nú við stjórnvölinn í landinu: Framsóknarflokkur, Sjálfstæðisflokkur og Vinstrihreyfingin grænt framboð.

„Að­gerðir ríkis­stjórnarinnar sem þegar eru ljósar, ná lítið sem ekkert til ör­yrkja. Sinnu­leysi síðasta ára­tugar um kjör ör­yrkja má ekki halda á­fram í skjóli nú­verandi kreppu,“

segir í á­lyktun frá stjórn Ör­yrkja­banda­lags Ís­lands sem sam­þykkt var á stjórnar­fundi í gær. „Stjórnin bendir á að í rúmt ár hafi sam­tal við ráð­herra for­sætis-, fjár­mála- og fé­lags­mála engu skilað og í ár hafi sömu ráð­herrar ekki orðið við beiðni Ör­yrkja­banda­lagsins um fundi.“

Það er svekkjandi að sjónarmið láglaunafólks og bótaþega hafi ekki fengið að hljóma á torgum í dag. Málstaðurinn er mikilvægur en virðist vera að drukkna meðan björgunarhringjum er kastað til fyrirtækja (sem eru í mismikilli þörf fyrir aðstoð og sum ekki á vetur setjandi). Því er enn brýnna en áður að fólk sem styður baráttu verkalýðs og vill velferðarsamfélag sem virkar fyrir alla, láti í sér heyra.

Svo var líka fúlt að kvenréttindakonur gátu haldið uppá með viðeigandi hætti að í dag voru 50 ár síðan Rauðsokkur tóku í fyrsta sinn þátt í 1. maí göngunni. Það má bæta úr því á næsta ári — en baráttan fyrir bættum kjörum má ekki bíða.

Betri kjör — skiljið engan eftir!

___
*Fréttablaðið lagði eina blaðsíðu (bls.8) undir viðtöl við verkalýðsforingja í tilefni dagsins. Þar var talað við Sonju Ýri Þorbergsdóttur formann BSRB, Drífu Snædal forseta ASÍ og Ragnar Þór Ingólfsson formann VR, en ekki Sólveigu Önnu. Hefur hún unnið sér það til óhelgi að boða til verkfalls í næstu viku?
** Ekki eru allir öryrkjar og aldraðir fátækir og ekki er allt fátækt fólk annaðhvort aldrað eða býr við örorku. En hér vil ég þó benda á áhugaverða grein í Stundinni eftir Kolbein Hólmar Stefánsson þar sem segir:
„Á undanförnum árum hefur framfærsluviðmið örorkulífeyris dregist nokkuð aftur úr lægstu launum. Árið 2009 nam framfærsluviðmiðið fyrir einstakling sem deildi heimili með öðrum fullorðnum einstaklingi 95,4% af lægstu launum á vinnumarkaði. Árið 2019 var viðmiðið komið niður í 75,6% af lægstu launum.“
*** Kolbeinn Stefánsson er einmitt í grein sinni að tala um mýtur sem eiga að réttlæta stöðu fátækra í samfélaginu.
****Öryrkjabandalagið hefur einngig sagt að „grípa þurfi strax til að­gerða sem forða fólki frá sárri fá­tækt“ Öryrkjabandalagið var með heilsíðuauglýsingu (bls. 17) eins og reyndar mörg verkalýðsfélög í Fréttablaðinu í dag. Pistill Þuríðar er á leiðarasíðunni bls. 14.

Vér kvökum og þökkum í þúsund ár

Fyrir fimm dögum birtist þessi frétt:

Fjór­tán ís­lensk fyrir­tæki gáfu ­spítalanum 17 gjörgæslu öndunarvélar
Landspítalanum barst afar vegleg gjöf frá íslenskum fyrirtækjum sem vilja ekki láta nafn síns getið.
Um er að ræða öndunarvélar fyrir gjörgæslu, grímur, gleraugu og pinnar.

En svo, obbosí, komumst við að því í dag hvaða nafnlausu fyrirtæki þetta eru!* Alveg óvart, enginn átti að frétta það! Ef við lesum fréttina sjáum við líka að Samtök atvinnulífsins koma mikið við sögu, svo sætt.

Í fréttinni segir semsagt að Íslandsbanki, Bláa lónið, Hagar og Hampiðjan og eignarhaldsfélagið Festi séu meðal gefenda, en þau fyrirtæki sem enn eru ónefnd eru „meðal annars stórt skipafélag, útgerðarfélag og tryggingafélag“. Eflaust er Samherji útgerðarfélagið,** enda í þörf fyrir jákvæða auglýsingu. Því auðvitað er þetta ekki annað en almannatenglatrix þegar óvinsæl fyrirtæki á borð við Bláa lónið gefa 'veglega gjöf' undir nafnleynd en þegar þakklætið og ánægjan hefur skotið rótum 'leka' nöfn fyrirtækjanna út, svo allir viti örugglega frá hverjum gjöfin kom.

Fyrir þá sem ekki muna: „Bláa lónið hefur verið gagnrýnt fyrir að fara hlutastarfaleiðina, á sama tíma og eiginfjárstaða þess er góð, auk þess sem það hefur greitt út myndarlegan arð á undanförnum árum.“ en greiddi í fyrra hluthöfum út 4 milljarða í arð. Fæstum þykir normal að svo stöndugt fyrirtæki sé fyrst til að þiggja ríkisstyrk, en nú á semsagt að bæta álit okkar á fyrirtækinu þegar það spreðar peningum í gjöf handa almenningi!

Samtök atvinnulífsins, sem hafði veg og vanda af því að stilla saman strengi gjafmildu fyrirtækjanna (sem væntanlega eru öll aðildarfélagar í SA), er sama apparatið og hefur alla tíð barist gegn hækkun skatta á efnafólk og almennt verið á móti skattheimtu, þau vilja einmitt að heilbrigðiskerfið sé fjársvelt en gjafir auðugra einstaklinga og fyrirtækja bjargi málunum — gegn þakklæti og velvild þiggjenda. Halldór Benjamín Þorbergsson, framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins hefur ennfremur gengið fram fyrir skjöldu til að gagnrýna launafólk í kjarabaráttu harðlega og ekki síst þau sem leitt hafa kjarabaráttuna.

Það eru semsagt góðmennin í Samtökum atvinnulífsins — stórútgerðarmenn, bláalónsgreifar og andstæðingar kjarabóta láglaunafólks — sem við eigum að vera þakklát.
____
* Hér er þessi uppljóstrun rædd og sjá má verulega viðeigandi myndband neðar í umræðunum. Þar er líka þessi athugasemd:
„17 öndunarvélar. 25-50.000$ stykkið. Eitthvað um 5-6 milljónir ISK per vél. Segjum að allt draslið hafi kostað á bilinu 100-140 milljónir. Skipt á 14 fyrirtæki. 7-10 milljónir á kjaft í gjöf til ríkisins. M.v. hvað þessir aðilar fá líklega frá ríkinu á næstunni, er þetta djók.“

** Auðvitað er möguleiki að þarna sé átt við eitthvert útgerðarfyrirtækjanna sem hafa stefnt íslenska ríkinu og krefjast samtals 10,2 milljarða króna skaðabóta vegna úthlutunar makrílkvóta. „Um er að ræða fyr­ir­tækin Gjög­ur hf., Ísfé­lag Vest­­­­manna­eyja hf., Skinn­ey-­­­­Þinga­­­­nes hf., Loðn­­­u­vinnsl­an hf. og Hug­inn ehf., Eskja hf. og Vinnslu­­­­stöðin hf.
Lang­hæsta krafan er frá Ísfé­lagi Vest­­manna­eyja, sem krefst tæp­­lega 3,9 millj­­arða króna auk vaxta úr rík­­is­­sjóði. Stærsti eig­andi Ísfé­lags­ins er Guð­­björg Matt­h­í­a­s­dótt­­ir. Félög í eigu Guð­­bjargar og fjöl­­skyldu hennar eru einnig stærstu eig­endur Árvak­­urs, útgáfu­­fé­lags Morg­un­­blaðs­ins.“ Það er frámunaleg fégræðgi yfirleitt að fara framá þetta en að ætla að halda því til streitu núna jaðrar við landráð.

Frá Landspítala til Skrokköldu liggja gagnvegir

Eitt af því sem vekur fólk til meðvitundar um ástand mála í heilbrigðiskerfinu eru persónulegar reynslusögur. Tölur um fjölda sjúklinga á göngum eða framlag ríkisins til rekstrar Landspítalans nær ekki eins vel í gegn og frásögn sjúklings eða aðstandanda sem hafa séð og upplifað hvernig ástandið er á eigin skinni. Að því leytinu er mikilvægt að Hafrún Kristjánsdóttir hafi sagt (á sinni eigin facebook-síðu sem var endursögð á DV) frá reynslu sinni af að aðstoða náinn ættingja sem hefur ítrekað þurft að fara á bráðamóttökuna og verið lagður inn á ýmsar deildir, og hefur Hafrún því þurft að eyða miklum tíma á bráðamóttökunni. Það sem stingur samt í augu er gagnrýni Hafrúnar á heilbrigðiskerfið og ákall hennar um að það þurfi að gera eitthvað í þessu strax.

Fyrir þau sem ekki muna, þá er Hafrún systir Sigurðar Kára Kristjánssonar sem stóð staffírugur í pontu Alþingis í miðri búsáhaldabyltingu og mælti fyrir frumvarpi um brennivín í búðir. Hafrún, rétt eins og bróðirinn, varð snemma handgengin frjálshyggju og náði að verða stjórnarmaður í Heimdalli. Hún er semsagt ein þeirra sem hafa viljað báknið burt, allt sé einkavætt og heilbrigðisþjónustan þar með. Það er einmitt vegna þeirrar stefnu sem frjálshyggjumenn á þingi, og þar af allir fjármálaráðherrar Sjálfstæðisflokksins, hafa stigið fast á bremsuna áratugum saman þegar fjárlög eru samin, og svelt heilbrigðiskerfið. Undirskriftarsöfnun Kára Stefánssonar um árið létu þeir sem og aðrir frjálshyggjumenn sem vind um eyru þjóta. Ástandið á Landspítalanum, manneklan ekki síst, er alfarið afurð frjálshyggjumanna. Og það er óþolandi að sjá Hafrúnu kvarta undan ástandi sem hún og hennar líkar hafa markvisst unnið að.

En kannski er rangt að skamma Hafrúnu, það getur auðvitað vel verið að hún hafi fyrir löngu snúið baki við fyrri stjórnmálaskoðunum. Annað eins hefur nú gerst. Augljós dæmi um það eru ráðherrar Vinstri grænna.

Svandís Svavarsdóttir heilbrigðisráðherra skammast úti í lækna sem hafa undanfarið, eins og Hafrún, óspart lýst yfir hörmungarástandinu á bráðamóttökunni og segja að þar ríki neyðarástand. Svandísi virðist finnast mikilvægara að láta sem ekkert sé að, enda þótt allir viti betur, og segir fullum fetum að það sé erfitt að standa með Landspítalanum ef læknarnir séu að kvarta. Eins og það sé valkostur í huga heilbrigðisráðherra hvort hún „stendur með“ Landspítalanum. Einhvernveginn rímar þessi hugsun Svandísar, að ekki megi gagnrýna fjársvelti og slæman aðbúnað ríkisstofnana, ekki við þá félagshyggju sem hún einu sinni studdi. En eftir að hún tók þátt í að mynda ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum — sem henni þótti djörf en ótrúlega spennandi ákvörðun — hefur greinilega fleira umhverfst í huga hennar.

Víkur þá sögunni að umhverfisráðherranum sem er eini ráðherra ríkisstjórnarinnar sem ekki var kjörinn á þing heldur handvalinn af forsætisráðherra. Hann var einusinni framkvæmdastjóri Landverndar og fór þá auðvitað mikinn um mikilvægi þess að vernda landið fyrir virkjunaráformum t.a.m. við Skrokköldu. Nú er hann sestur þægilega í ráðherrastólinn og finnst alltíeinu að það fari vel á því að A) stofna miðhálendisþjóðgarðinn sem lengi hefur verið barist fyrir, og B) í þjóðgarðinum megi virkja alveg hægri vinstri.

Enda er hægri búið að gleypa vinstri. Og allsendis óvíst hver vaknar með hvaða stjórnmálaskoðun á morgun. Allt er ómark.

Áfram verður þó ófremdarástand á Landspítalanum.

Óveðrið afhjúpaði fúna innviði

Það hefði sennilega enginn trúað því að heilu sveitirnar gætu orðið rafmagnslausar dögum saman. Að bæjarbúar jafnt sem bændur og búfénaður væri í myrkri og kulda, og ekki væri hægt að mjólka veslings kýrnar.* Það kemur semsé í ljós að það er ekki bara vegakerfið sem hefur verið látið sitja á hakanum heldur einnig fjarskipti og viðhald flutningskerfa rafmagns.** Sveitarstjórn Húnaþings vestra og sveitarstjórn Skagafjarðar hafa sent stjórnvöldum landsins tóninn í harðorðum yfirlýsingum vegna þessa.

Þá má benda á fantafínan pistil Hallgríms Helgasonar af sama tilefni og hefst hann svona:

„Á meðan íslenskir milljarðar njóta ónotaðir sólar á Kýpur og Karabí-eyjum norpar fólkið sem skóp þá rafmagnslaust í ofnköldum húsum sínum Norðanlands. Innvirðirnir okkar hafa verið nagaðir niður af Samherjum þessa lands, ránskerfi kvótans, samstöðu aflendinganna og allra þeirra þingflokka. Hvenær verður þýfið sótt og byrjað að byggja upp vorar fúnu stoðir?“

___
*Það gæti þurft talsverðan mannskap eigi að handmjólka kannski 60 kýr tvisvar á dag. Auk þess sem nútíma kýr, er mér sagt, yrðu hvekktar væri reynt að handmjólka þær enda þekkja þær ekkert nema vélar.

** Það kom fram í yfirlýsingu sveitarfélaganna að tengivirki hafi verið ómönnuð sem varð til þess að ekki var hægt að bregðast strax við þegar rafmagnið fór í óveðrinu. En svo eru þeir sem kenna umhverfissinnum um rafmagnsleysið. Heiðar Guðjónsson fjárfestir (áður Heiðar Már Guðjónsson), eigandi Sýnar (Vísir, Stöð 2, Bylgjan) varaformaður og einn eigenda HS veitna (sem á Vesturverk sem ætlar að virkja Hvalá á Strönum) og áfram um um olíuleit á Drekasvæði og lagningu sæstrengja, kennir „andstöðu við uppbyggingu raflína“ um rafmagnsleysið á Norðurlandi. Andri Snær Magnason svaraði: „nei - vegna þess að stóriðjan hefur fengið forgang á alla innviðabyggingu og línur í sveitum landsins eru víða enn ofanjarðar.“ Annarstaðar var spurt: „Hélst Bitcoin náman á Blönduósi í gangi?“ Það er auðvitað galið að Bitcoin námugröftur sem er mjög raforkufrekur sé leyfður hér þegar raforka er ekki tryggð öllum landsmönnum. Eins og Andri Snær bendir á er ekki skortur á rafmagni í landinu, það er hverjir hafa aðgang að henni.

Karl Ágúst, aflandseyjar og rafmagnsleysi

Það er ósiður minn að skoða stundum DV, ég veit að ég á að hætta því. En nú rakst ég á pistil þar — sem er samt ekki skrifaður fyrir DV heldur tekinn af facebook síðu Karls Ágústs Úlfssonar — en pistill hans er þess virði að lesa hann svo ég endurbirti hann hér svo þið þurfið ekki að óhreinka ykkur við að hækka teljarana á DV síðunni. (Pistillinn er birtur með umorðunum blaðamanns DV.)

Karl Ágúst Úlfsson er kominn með upp í kok vegna þeirrar vegferðar sem Ísland er á. Í pistli sem hann skrifar á Facebook-síðu sinni fer hann yfir öll þau helstu vandamál sem eru í íslensku samfélagi og ástæðuna fyrir því að við höfum ekki ennþá leyst þau.

„Ég bý í samfélagi þar sem læsi og lesskilningur er á hröðu undanhaldi. Það sem okkur þótti sjálfsagt mál fyrir einhverjum áratugum, að börnin okkar gætu notið þeirra eðlilegu mannréttinda að lesa sér til yndis og gagns, það er ekki sjálfsagt mál lengur,“ segir Karl. „Og ástæðan? Tjah, kannski vantar fjármuni í skólakerfið. Kannski þarf að bæta kjör kennara svo þeir bestu endist í starfi og leiti ekki eitthvað annað eftir lífsviðurværi. Kannski vantar líka betra námsefni. Kannski þurfum við að forgangsraða uppá nýtt og veita peningunum þangað sem raunveruleg verðmæti liggja. Sem sagt í menntun og vellíðan æskunnar. Er það kannski þannig sem við tryggjum framtíð okkar sem þjóðar?“

„Við vitum reyndar að allir þessir fjármunir eru til. Við vitum að sem ein ríkasta þjóð veraldar gætum við hæglega eignast besta og skilvirkasta skólakerfi í heimi. En við vitum líka, því miður, að peningarnir skila sér ekki þangað sem þörf er á þeim. Þeir sitja í fjárhirslum þeirra sem hafa eignast auðlindir okkar og troða arðinum af þeim í eigin vasa.“

Næst tekur hann heilbrigðiskerfið fyrir.

„Ég bý í samfélagi þar sem heilbrigðiskerfinu fer hrakandi ár frá ári. Heilbrigðisstarfsfólk flýr land í stórum hópum vegna slakra launa, kostnaður sjúklniga við lækningar á eigin meinum fer síhækkandi, lyfjakostnaður verður mörgum ofviða,“ segir Karl. „Við horfum ráðþrota uppá stjórnvöld reyna að einkavæða lækningar og gera þeim efnaminni endanlega ókleift að fá bót meina sinna á meðan þeir sem meira mega sín geta haldið heilsu ef sjóðir þeirra endast. Og ástæðan? Ætli vanti kannski fjármuni í heilbrigðiskerfið? Ætli við gætum rétt af þessa skekkju ef við bættum kjör heilbrigðisstarfsfólks svo það gæfist ekki unnvörpum upp á aðstæðum sínum? Er þetta kannski spurning um forgangsröðun? Eða liggja ekki raunveruleg verðmæti í heilbrigði þjóðar, lækningu meina og almennri vellíðan?“

„Þessir fjármunir sem uppá vantar eru til, það vitum við. Íslenska heilbrigðiskerfið gæti orðið eitt af þeim bestu í heimi, vegna þess að við eigum fólk sem stenst samanburð við færustu heilbrigðisstéttir veraldar. Meinið er bara að peningarnir sem okkur vantar til að ná þessu marki liggja á aflandsreikningum víðs vegar um heiminn og eru ekki á leiðinni að skila sér á næstunni.“

Þá er komið að vandamálum aldraðra og öryrkja hér á landi.

„Ég bý í samfélagi þar sem aldraðir og öryrkjar lepja dauðann úr skel. Flest þessa fólks hefur unnið hörðum höndum áratugum saman og skilað íslensku samfélagi óendanlegum verðmætum. Við launum því með því að gera það að ölmusumönnum á efri árum, skera endalaust niður lífsgæði þess, gera það að þriðja og fjórða flokks þegnum með lífeyris- og bótakerfi sem í fæstum tilfellum býður upp á mannsæmandi lífskjör. Og ástæðan? Kannski sú að við kunnum illa að þakka það góða sem okkur er gert. Okkur er tamara að gleypa það sem að okkur er rétt og gleyma síðan þeim sem gerði okkur gott.“

„En vitaskuld hefur fólkið sem nú hjarir í kringum fátæktarmörk fært okkur slíkar gjafir bæði í veraldlegu og öllu öðru tilliti að við fáum það aldrei fullþakkað. Málið er bara að arðurinn og vextirnir af vinnu þessa fólks rataði á bankareikninga undir síbreytilegum kennitölum.“

Karl tekur því næst fyrir menningu og listir.

„Ég bý í samfélagi þar sem menning og listir skapa ómetanleg auðævi hvern einasta dag, bæði í beinhörðum peningum, veraldlegum verðmætum af öðrum toga svo og andlegum,“ segir Karl og bendir á að íslensk menningarstarfsemi skilar arði til samfélagsins mörgum sinnum umfram það sem ríkið leggur til í íslenska listastarfsemi. „Þrátt fyrir það eru kjör listamanna hér á landi langtum bágari en gengur og gerist í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Og samt höfum við haslað okkur völl úti í stóra heiminum og vinnum nú hvern stórsigurinn á fætur öðrum á alþjóðavettvangi. Ef íslensk stjórnvöld áttuðu sig á þeim gríðarlegu verðmætum sem liggja í landkynningu íslenskra listamanna yrðu fjárframlög til menningarmála aukin ár frá ári í stað þess að skera þau niður.“

„Peningarnir eru til, það vitum við vel. Vegna þess að við vitum að við eigum auðlindir sem geta vel staðið undir velsæld okkar allra. Við vitum meira að segja að við erum aflögufær og getum tekið á móti bágstöddu fólki sem ekki á í önnur hús að venda. Vandamálið er bara að arðurinn af auðlindunum okkar, hvort sem um er að ræða gjöful fiskimið eða vatnsorku landsins, skilar sér aldrei á rétta staði. Hann liggur óhultur á Tortola, á Caymaneyjum, í Luxemborg eða hvar það nú er sem skattaskjólin eru öruggust.“

Að lokum tekur hann fyrir spillinguna sem hefur verið mikið í umræðunni hér á landi upp á síðkastið.

„Ég bý í samfélagi þar sem spillingin er orðin svo rótgróinn partur af þjóðlífinu að það þykir óeðlegt að gera athugasemd við hana,“ segir Karl. „Þar sem orðið „fyrirgreiðslupólitík“ er bara hlýlegt og fallegt orð og engin ástæða til að amast við því. Þar sem forréttindi þeirra sem völdin hafa eru hafin yfir allan vafa og þess vegna bara dónaskapur að gera sér grillur yfir því að þeir fari á svig við lög og reglur. Þar sem sumir af valdamestu mönnum samfélagsins hafa orðið uppvísir að því að þverbrjóta leikreglur þess sama samfélags án þess að hafa einu sinni þurft að sæta rannsókn, hvað þá að svara til saka. Þar sem þegnar sem minna mega sín hafa sætt úthrópun og þyngstu refsingu fyrir brot sem hljóta að teljast margfalt léttvægari en þau sem silkihúfurnar hafa framið. Þar sem menn geta einfaldlega beðið af sér reiði almennings yfir misgjörðum sem þeir hafa framið og síðan haldið uppteknum spillingarhætti þegar veðrið er gengið yfir. Þar sem ofbeldismenn geta treyst á stuðning vina sinna í valdastöðum til að sópa níðingsverkum undir hnausþykk teppi kerfisins. Þar sem vilji þjóðarinnar skiptir svo litlu máli að þjóðaratkvæðagreiðsla er hundsuð ef hún hentar ekki hagsmunum valdastéttarinnar. Og samt er þetta kallað lýðræðisríki.“

„Og ástæðan? Tjah, hvað veit ég? En ég hef grun um að hún liggi einhvers staðar á öruggum bankareikningi í öruggu skattaskjóli.“

Lýkur þar pistli Karls Ágústs.

Ofan á allt það svelti við heilbrigðiskerfið og meðferðina á öryrkjum og öldruðum, berast fréttir af því að „engin vararafstöð er við deildina á Hvammstanga þar sem um sextán manns dvelja á hjúkrunardeild“. Rafmagnslaust er í bænum vegna óveðursins og því einnig á hjúkrunarheimilinu. Allskyns rafmagnsstýrð tól og tæki (t.d. rúm, lyftur til að færa fólk úr og í rúmi eða á salerni) eru því ónothæf, sem að öllum líkindum hefur bein áhrif á líðan hinna öldruðu sjúklinga. Af fréttinni má dæma að fyrir löngu síðan hafi verið vararafstöð.

Það er óhugnanlegt að vita til þess að ekki sé hirt um að tryggja rafmagn á sjúkrastofnunum. Ég vísa aftur í pistil Karls Ágústs um hvað hefur orðið um peningana sem ættu að hafa farið í að halda uppi heilbrigðisþjónustu í landinu.

Börnum teflt fram til að stöðva gagnrýni

Þeir sem eru valda- og græðgismegin í lífinu keppast við að biðja fjölmiðla og almenning að hætta að tala um gagnrýniverða atburði vegna þess að börn þeirra sem málinu tengjast kunni að líða fyrir umræðuna. (Athugið: þetta er ekki sama fólkið og hefur áhyggjur af börnum flóttamanna og hælisleitenda.)

Gunnari Braga Sveinssyni er umhugað um börn Samherjamanna. Þau líði fyrir umræðuna. Ekki alls fyrir löngu talaði einn fjölmiðillinn við afkomendur Klaustursmanna, þar af son Gunnars Braga sem eðlilega hafði þótt óþægilegt að heyra skoðun almennings á föður sínum. Hann missti þó samúð lesenda þegar hann tók sérstaklega fram hve ljót orð hefðu verið látin falla um Klausturdóna.

Sonur helsta höfuðpaurs Samherja, Baldvin Þorsteinsson sonur Þorsteins Más Baldvinssonar (sem nú hefur „stigið til hliðar tímabundið“), er eitt þessara barna (ég veit ekki hver hin eru) sem Gunnari Braga verður hugsað til á þessum erfiðu tímum. Í umfjöllun Stundarinnar um Samherja var birt mynd af Baldvin þar sem hann er í hópi innfæddra kvenna í Namibíu. Sömu mynd var varpað upp í Vikunni með Gísla Marteini nú í kvöld en einnig má sjá hana og nokkrar aðrar sama eðlis í Wikileaks skjölunum. Myndirnar sýna nýlenduhugsunarhátt Samherjamanna nokkuð augljóslega. Ég ætla ekki að nefna viðhorfið til kvenna.

Trump notar sér það nú til varnar að segja að fjölskylda sín, og á þá væntanlega við afkomendur sína, líði fyrir umræðuna um hann. Það eru einmitt til myndir af sonum hans á villidýraveiðum, sitjandi fyrir hróðugir með dýrum sem þeir hafa drepið sér til skemmtunar. Myndin sýnir svipað viðhorf og myndin af Samherjasyninum: Sjáið yfirburði okkar yfir náttúru Afríku og fólkinu sem þar býr.

Ýmislegt var vitað um Samherja en ekki skánaði það

Ég hélt að ég vissi ýmislegt um Samherja og Afríkuútgerð þeirra en uppljóstranir Kveiks í þættinum í gær komu mér mjög á óvart. Enn bættist í upplýsingaflóðið um atferli Samherja í viðskiptum við Afríkuþjóðir þegar Stundin var borin í hús í morgun, umfjöllunin nær yfir 40 blaðsíður. Ég á langt í land með að ná að lesa það allt. Þess í stað rifjaði ég upp hvað hefur áður birst hér á blogginu um Samherja. Alloft er það í samhengi við aðrar útgerðir eða hagsmunasamtök þeirra sem eitt sinn Landssamtök íslenskra útvegsmanna (LÍÚ), nú Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi (SFS) sem oftsinnis koma við sögu á blogginu. Þar af hefur Samherji verið sérstaklega nefndur hér:

Maí 2012 í tilefni af auglýsingum LÍU,

„andstöðu þeirra við kvótafrumvarpið, hvernig kvótinn hefur hingað til fært þeim hagnað og ekki síst dómsdagsauglýsingarnar þar sem heimsendi (og helför) er spáð verði frumvarp ríkisstjórnarinnar að veruleika.“

Júní 2012, sjómannadagur í skugga hótana LÍÚ þar sem er minnst á rányrkju Samherja við strendur Afríku og vörslu gróðans í skattaskjólum. (Því miður eru allir hlekkirnir í bloggfærslunni dauðir, en einn þeirra vísaði á þessa úttekt Inga Freys Vilhjálmssonar sem birtist í DV í maí 2012.)

Júní 2014, hér lýsir blogghöfundur samúð með baráttu smælingja á borð við Þorstein Má Baldvinsson Samherjaforstjóra. (Fyrsti hlekkurinn er dauður en vísaði á framangreinda frétt Inga Freys; næsti hlekkur er virkur og síðustu tveir óvirkir en virðast vísa á efnislega sömu frétt og hann.)

Árið 2014 minnst á Samherja í bloggi sem fjallaði um arðgreiðslur og veiðigjöld. Þar kom fram að: „Greidd veiðigjöld Samherja náðu 44 prósentum af arðgreiðslunum.“

Í febrúar í fyrra var rætt um bæjarstjórnarmenn á Akureyri og Dalvík sem fóru í skemmtiferð til Þýskalands í boði Samherja. Enginn þeirra tengdi það neinskonar spillingu.

En áhugaverðast var að rifja upp eftirfarandi.

Þegar Gunnar Bragi Sveinsson var utanríkisráðherra lagði hann Þróunarsamvinnustofnun Íslands niður og var hún sameinuð utanríkisráðuneytinu (breytingin sem tók gildi 1. janúar 2016 var mjög umdeild).

Þegar Gunnar Bragi var að reyna að afla þessari hugmynd sinni fylgis, svo snemma sem haustið 2014, var skrifað blogg. Þar kemur fram nöturleg framtíðarsýn Jóns Kalmans rithöfundar sem virðist hafa haft — ef ekki pata af því hvað Samherji var þá þegar að bralla í Namibíu — en allavega góða innsýn í hvernig íslensk fyrirtæki gætu notfært sér „tækifærin“ í Afríku.

„Að auki, eins og Jón Kalman Stefánsson rekur í grein undir titlinum „Eru Íslendingar kaldynd og sjálfhverf þjóð?“, þá vill Gunnar Bragi utanríkisráðherra leggja Þróunarsamvinnustofnun Íslands niður og sameina ráðuneyti sínu. Það er auðvitað í nafni einhverrar hagræðingar. En Jón Kalman afturámóti kemur með svo skuggalega skýringu á því hvað sé þarna á seyði að mann rekur í rogastans. Hann segir að fullyrt hafi verið í sín eyru að hér sé á ferðinni

„vilji til að nýta þróunarsamvinnu í því skyni að koma íslenskum fyrirtækjum á framfæri í Afríku, þar eru nefnilega mörg tækifærin. Ég verð nú að segja að þótt ég hafi sæmilegt ímyndunarafl, hafði mér ekki dottið í hug að íslenskur ráðamaður gæti upphugsað jafn kaldrifjaða áætlun.“

Ég segi eins og Jón Kalman, sem þó hefur sennilega fjörugra ímyndunarafl en ég, að mér hafði ekki dottið í hug að utanríkissráðherra ætlaði að nota uppbyggingu þróunarsamvinnu í þágu íslenskra fyrirtækja í útrás. En ef rifjaðar eru upp ránsveiðar Samherja við Afríkustrendur þá á þetta auðvitað ekki að koma manni á óvart.“

Ekki veit ég hvort önnur fyrirtæki en Samherji hafa herjað á fyrrum þróunarsamvinnulönd Íslands. Vonandi er Samherji sér á báti með þá svívirðu sem þeir hafa hingað til komist upp með gagnvart Namibíu. Eða eins og segir í fyrirsögn bloggpistilsins: Kannski ekki allir Íslendingar en sannarlega of margir og þeir hafa of mikil völd og ítök.

Fjölmiðlar normalísera velgengni bankabófa

Október er hrunmánuðurinn. Í byrjun október fyrir ellefu árum voru fréttamenn á innsoginu, næturfundir, og neyðarlög sett. Nöfn persóna og leikenda sem með einum eða öðrum hætti orsökuðu hrunið voru á allra vörum. Núna yrði sagt um bankabófana að þeir hefðu verið teknir af lífi á samfélagsmiðlum, enda almennt og víðtækt hatur á mönnum sem hirtu lítt um þótt kviknaði í kofanum meðan þeir sköruðu eld að eigin köku.

Auðvitað áttu þeir sér formælendur (oft borgaða almannatengla eða aðstoðarmenn) sem vörðu þá og allar þeirra gjörðir, „bankahrunið kom að utan“ eins og tugmilljarðarnir hafi eitthvað minna horfið ofan í vasa bankabófanna þótt einhverjir skuldabréfavafningar hjá Lehman Brothers hafi hrundið skriðunni af stað.

En allavega. Nú eru ellefu ár liðin. Og ekki ber á öðru en það sé búið að taka ofurríku og ofursnjöllu Íslendingana í sátt. Mikil stemning virðist hafa verið yfir (einhverjum aulalegum)sjónvarpþætti sem Steindi sér um, en þar vann hann það afrek að fá sjálfan Björgúlf Thor til að koma fram í þættinum. Og sá lék á als oddi, auðkýfingurinn sjálfur, rosa skemmtilegur. Ekkert lítill í sér frammi fyrir alþjóð, við hljótum jú öll vera búin að fyrirgefa eigendum Landabankans, og gleyma Icesave.

Markaðurinn, fylgirit Fréttablaðsins, stillti svo Bjarna Ármannssyni á forsíðu og átti við hann opnuviðtal. Hvergi minnst á útrásar- og sjálftökuferil hans hjá Glitni (hann var ekki við stjórnvölinn þegar bankinn fór á hausinn en var sterklega grunaður um innherjaviðskipti), ofurlaunin eða neitt svoleiðis græðgislegt á þeim sjö árum sem hann stjórnaði bankanum, þar til ári fyrir hrun. Við hljótum að gleðjast að hann eins og aðrir eigendur og stjórnendur bankanna sálugu telji sig enn menn meðal manna og viljum endilega að honum sé hampað í fjölmiðlum.

Strákar, þið eruð stórkostlegir, getum við fengið annan umgang?

Stærsti regnskógur jarðar brenndur

Jújú, það væri svosem hægt að segja eitthvað um orkupakkaumræðuna á þingi. Eða Miðflokkinn yfirleitt. Eða Brexit og Boris Johnson. Trump. Svona svo dæmi séu tekin um það sem allir fjölmiðlar eru uppfullir af — skiljanlega.

En síðan fréttir bárust af skógareldum í Amazon — eldum sem eru viljandi kveiktir af því sem best verður lýst sem veruleikafirrtu liði — þá bliknar allt annað í samanburði.

með leyfi og hvatningu frá Bolsanero forseta Brasilíu, sem fyrir sitt leyti er eins og Trump: afregluvæðir af miklum móð og reynir að eyðileggja allar eftirlitsstofnanir. Svo segir hann ýmist að það sé ekkert að brenna, umhverfisverndarsinnar hafi kveikt eldana, umheiminum komi þetta ekki við, Brasilía hafi ekki efni á að berjast við eldana, eða neitar aðstoð því honum finnst Macron hafa móðgað sig.

Veruleikafirrtir leiðtogar vaða uppi í heiminum sem aldrei fyrr. Bolsanaro, Duerte, Erdogan, Orban, Pútín, Trump. Þetta eru ofbeldissinnaðir ofsatrúarmenn; stækir hægrimenn sem hata samkynhneigða, konur og innflytjendur; þjóðernissinnar sem trúa ekki að loftslag á jörðunni sé að breytast af mannavöldum. Menn sem svífast einskis.

Nú virðist einn þeirra ætla upp á eigin spýtur ætla að tortíma lífi á jörðinni. Leyfir eyðileggingu Amazon regnskógarins — heimkynni frumbyggja og ótal dýrategunda — og stendur aðgerðarlaus hjá meðan lungu heimsins brenna.

Manni fallast hendur.


___
[Viðbót, síðar]Fréttaskýring Sigríðar Hagalín Björnsdóttur undir titlinum Baráttan um regnskógana, þar sem segir m.a.: „Eldar loga líka í hitabeltisskógum Afríku, og skógar Súmötru og Borneó brunnu fyrir skömmu. Eyðing skóganna er af mannavöldum, og veldur allt að 17% af árlegri losun gróðurhúsalofttegunda í heiminum.“ Einnig er rætt um „auðlindastjórnun í skógunum [sem] er flókin og stórpólitísk“.

Nýi seðlabankastjórinn er eins og eftir uppskrift

Fjármunirnir sem ríkisstjórnin setur í heilbrigðismál eru ekki nærri nógu miklir, eins og vitað er. Eins og ríkisstjórnin veit en gerir ekkert í því. Og staðan er því þannig að hjartasjúklingar bíða sjúklega lengi eftir aðgerðum (en eru reyndar afogtil látnir halda að þær verði framkvæmdar á næstunni en svo er allt í plati) og fólki í sjálfsvígshugleiðingum er vísað frá geðdeildinni. Þetta er óþolandi ástand — og ekki bara það heldur lífshættulegt eins og dæmin sýna: nú síðast í gær var verið að jarða ungan mann sem lést í kjölfarið á að hafa verið meinað um innlögn á geðdeild.

Nýi seðlabankastjórinn sem handvalinn var af forsætisráðherra er alveg rétti maðurinn fyrir þessa ríkisstjórn: sonur fyrrverandi ráðherra Vinstri grænna( og þar með er búið að gleðja gamlan samherja og græða gömul sár), og svo er nýi seðlabankastjórinn frjálshyggjumaður (þrátt fyrir faðernið) sem fellur vel að lífsskoðunum Bjarna Ben.

Og reyndar hefur Ásgeir Jónsson, nýbakaður seðlabankastjóri, lýst yfir skoðun sinni á fjármögnun heilbrigðiskerfisins í pistli sem hann skrifaði í fyrra. Þar

„gagnrýndi hann harðlega ákall Kára Stefánssonar og tugþúsunda Íslendinga um stóraukin framlög hins opinbera til heilbrigðiskerfisins og sagði að færa mætti rök fyrir því að „öll besta almannaþjónustan á Íslandi“ væri „skipulögð af frjálsum félagasamtökum eða grasrótarsamtökum“ frekar en hinu opinbera.“(Stundin)

Það að hann hafi unnið hjá Kaupþingi við að ljúga að almenningi í aðdraganda bankahrunsins er auðvitað bara betra, og seinni tíma störf fyrir GAMMA hafa greinilega ekki skemmt fyrir. Tilvonandi atvinnurekendum hefur fundist viðeigandi að verðlauna hann með feitu djobbi.

Til hvers losuðum við okkur við Davíð Oddsson?

Fjármálaáætlunin og útþynntu stjórnarskrárbreytingarnar

Það er orðið vandræðalegt hve oft ég er sammála Pírötum. Tildæmis um að fjármálaráðherra sé drasl. Ný fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er vægast sagt glötuð.

Öryrkjar fá átta milljörðum minna en í fyrri áætlun og framlög til sjúkrahúsþjónustu verða tæpum fimm milljörðum minni.

Til framhaldsskóla fer rúmlega 1,7 milljörðum minna en fyrirhugað var og til umhverfismála tæplega 1,4 milljörðum minna.

Fyrri fjármálaáætlun var svosem engin himnasending, en það er ískalt að sjá á hverjum það á að bitna að fyrri útreikningar gerðu ekki ráð fyrir samdrætti sem þó var fyrirsjáanlegur.

Já og svo er ég sammála Illuga Jökuls um fyrirhugaðar stjórnarskrárbreytingar og lýsi yfir frati á þær, enda væri nær að taka í notkun stjórnarskrána sem stjórnlagaráð samdi hér um árið.

Þetta er drasl ríkisstjórn.

Óseðjandi hungur svifétandi stórhvela og hin mikla ógn sem stafar af hryðjuverkum umhverfisverndarsinna

Eftir að hafa lesið fréttir um skýrslu Hagfræðistofnunar og séð Kastljósþátt kvöldsins þar sem Rannveig Grétarsdóttir formaður Hvalaskoðunarsamtaka Íslands mætti Oddgeiri Á Ottesen höfundi skýrslunnar sem er einnig varaþingmaður Sjálfstæðisflokksins, hef ég tvær spurningar.

Hvernig rata hryðjuverk — og það hryðjuverk náttúruverndarsamtaka, svo algeng sem þau nú eru — yfirleitt inní skýrslu um þjóðhagsleg áhrif hvalveiða?

Er öruggt að Hallur Hallsson hafi ekki skrifað skýrsluna að hluta eða öllu leyti?

Auðlindasjóður, svo fallegt orð

Í skýrslu ráðgjafarfyrirtækja um íslenskan raforkumarkað kemur fram að ef stofnaður verður auðlindasjóður utan um arðgreiðslur Landsvirkjunar og geta safnast upp 377 milljarðar króna á tíu ára tímabili.

Reyndar fylgir með í fréttinni að upphæðirnar gætu orðið enn hærri — bara ef.

Sjóðurinn gæti orðið 878 milljarðar efir sautján ár — en þá þyrfti að koma til aukin orkuvinnsla og einsog einn sæstrengur er líka inní því reikningsdæmi.

878 milljarðar. Það er nú ýmsu fórnandi fyrir aðra eins upphæð.

Hljómar þetta ekki eins og gott bjargráð fyrir þjóð sem er hrædd um að þurfa að draga saman seglin? Auðvitað!

Bara þetta smáræði að það þurfi að byggja fleiri virkjanir og vera duglegri að selja meiri orku, t.d. með sæstreng úr landi (flestum kemur saman um að hækkun á raforkuverði til íslenskra heimila sé líkleg verði það gert*) stendur varla í okkur ef svona upphæðir eru í boði.

Hver getur og vill verið á móti fleiri virkjunum þegar svona upphæðir blasa við? Sem fara þar að auki í auðlindasjóð sem gagnast öllum?

Kannski fólk sem hatar rafmagn; fólk sem skilur ekki hvað þarf að leggja á sig (náttúruna) til að hafa það gott.

En meira segja það fólk hlýtur að sjá muninn á 878 milljörðunum sem renna ljúflega í auðlindasjóð ef allt er virkjað í drasl, og skitnu 188 milljörðunum sem fengjust ef ástandið er óbreytt og ekki virkjað meir og enginn sæstrengur.


Reyndar má lesa þetta allt á annan veg:


Hvernig er hægt að fá almenning til að sætta sig við enn fleiri virkjanir?

Það er tildæmis hægt að benda þeim á að það sé fólkið í landinu sem á endanum græðir á því? Hey, er ekki alltaf verið að heimta að útgerðin borgi auðlindagjald — getum við ekki í staðinn búið til auðlindasjóð og hagnaður Landsvirkjunar fari þangað. Í fínu skýrslunni er meira segja sagt að slíkir sjóðir geta orðið miklir að vöxtum og tryggja að auðlindin skili arði til framtíðar eftir að hún sjálf er uppurin, og talað er um „viðbótarávinning til allrarar framtíðar“, og að „slíkur sjóður gæti tekist á við áskoranir sem tengjast lýðfræðilegum breytingum svosem öldrun þjóðarinnar“.

Þegar Bjarni Benediktsson setti þessa hugmynd fram fyrir nokkrum árum var hann ekkert farinn að hugsa um gamla fólkið heldur var með kreppuna í baksýnisspeglinum þegar hann sagði að auðlindasjóður væri þá „vísir að sérstökum stöðugleikasjóði, varasjóði sem gripið yrði til ef jafna þyrfti út djúpar sveiflur í hagkerfinu“.** En nú er semsagt fókusað á gamla fólkið sem öllum er tíðrætt um eftir langvarandi svelti heilbrigðiskerfisins (áttu ekki Símapeningarnir að renna í það, og í Sundabraut?). En hvað um það, það er mikið auðveldara að segjast geta bjargað öllu og öllum með auðlindasjóði, bara ef.

Þetta hljómar eins og lottóvinningur. Allir græða. Bara ef.

Semsagt: Með auðlindasjóð getum við bjargað gamla fólkinu! Og bjargað okkur útúr næstu kreppu! Þetta er algjör hælkrókur og vonlaust að hafna því að virkjað verði meira.

Auðlindasjóður. Fallegt orð yfir brellu virkjanasinna.

___

* Ekki virðist vera stemning fyrir því að almenningi bjóðist að greiða lægra orkuverð heldur er einblínt á að auka arðsemi. [Úr frétt RÚV:] Landsvirkjun gæti lækkað verð til notenda eða safnað arðgreiðslum í auðlindasjóð eins og nefnt var hér að framan. Magnús Árni Skúlason hjá Reykjavík Economics segir hins vegar að huganlega myndi verðlækkun leiða til sóunar. „Við sjáum til dæmis að okkur þykir sjálfsagt að borga heimsmarkaðsverð fyrir þorsk. Hvers vegna ekki að borga heimsmarkaðsverð fyrir orku,“ segir hann.

** Ef stofna á auðlindasjóð væri auðvitað sanngjarnt að veiðigjald eða aðrar álögur á sjávarútveginn snarhækkuðu — þjóðinni til hagsbóta í bráð og lengt — en það er ekki á dagskrá hjá Bjarna.

Lítil börn með skólatöskur

Þegar ég var í grunnskóla las ég ljóðið Nú haustar að eftir Vilborgu Dagbjartsdóttur.

Einhverja nóttina koma skógarþrestirnir
að tína reyniber af trjánum
áður en þeir leggja í langferðina yfir hafið,
en það eru ekki þeir sem koma með haustið
það gera lítil börn með skólatöskur.

Mér fannst mjög ósanngjarnt að kenna börnum um að haustið kæmi, ég vildi síst vera ábyrg fyrir því. Hafði næstum jafn illan bifur á Vilborgu og hún hafði greinilega á börnum sem ekkert gátu að því gert að þurfa að fara í skólann.

Þegar Vilborg samdi ljóðið, árið 1960, byrjuðu skólar mun seinna en þeir gera núna og hættu fyrr á vorin. 8-9 ára börn áttu að mæta í fyrstu kennslustund mánudaginn 5. september, 7 ára börn (sem þá var yngsti bekkur í skyldunámi) daginn eftir (öll þurftu þau þó að koma í skólann 1. september því þá var skipt í bekkjardeildir). Krakkar í eldri deildum barnaskólans (10-12 ára) þurftu ekki að láta sjá sig fyrr en 1. október. (Morgunblaðið 3. sept. 1960).

Tíu árum síðar er tekin upp kennsla fyrir sex ára börn („forskóli“; sex ára bekkur varð ekki skylda fyrr en 1991) og áttu þau að hefja skólagöngu sína 1. október. Sjö, átta og níu ára börn áttu það ár að mæta í skólasetningu fimmtudaginn 3. september, og líklega hefur þá kennsla hafist mánudaginn 7. september. Það varð semsagt ekki breyting á því hvenær skólinn byrjaði á þessum tíu árum. Haustið byrjaði því seinna en nú, sé miðað við ljóð Vilborgar.

Nú í ár var skólasetning 22. ágúst og skólaslit verða 7. júní. Áður fyrr lauk skólanum í maí. Það ku hafa verið á því herrans ári 2008 sem skólinn var lengdur úr 170 dögum í 180 daga. Veslings börnin.

Þetta hefur áhrif á fleiri. Undanfarin ár hefur fullorðna fólkið talað eins og haustið byrji fljótlega eftir verslunarmannahelgi. Það helgast auðvitað af því að skólasetningin er seinna sama mánuð. Það er semsagt enn verið að kenna börnunum um að koma með haustið.

Auðvitað er það svo líka fullorðna fólkinu að kenna að börnin eru æ lengur í skóla; foreldrarnir æpa yfir að þurfa að sinna börnunum vegna verkefnadaga kennara, og vilja helst sem lengst skólaár. Það sama vill atvinnulífið. Ein slík uppástunga kom fram í pistli Davíðs Þorlákssonar, fyrrverandi formanns SUS og núverandi for­stöðumanns sam­keppn­is­hæfnisviðs Sam­taka at­vinnu­lífs­ins. Davíð vill ekki bara lengja skólaárið heldur stytta það (aftur) um eitt ár svo að grunnskólinn sé bara níu ár. Það er ekki langt síðan öðrum frjálshyggjumönnum tókst að stytta framhaldsskólana niður í þrjú ár. Allt er það til þess að flýta fyrir því að vinnuaflið fari að knýja hjól atvinnulífsins.

Ekki held ég að það sé stemning fyrir þessu enda nóg búið að hræra í skólakerfinu í bili. Enn meiri lenging skólaársins er varla í þágu krakkanna, þeir vildu eflaust eiga lengri sumur eins og þau sem fyrri kynslóðir ólust upp við. Og ekki vera kennt um árstíðaskiptin.

Hrokkið í vörn

Stundum gerist það að ég les pistil þar sem ég er sammála hverju orði. Þannig var um pistil séra Bjarna Karlssonar um Nauðgunarmenninguna sem birtist í Fréttablaðinu í gær. Samlíkingin milli kristinna brúðkaupa og búrku var snjöll, svo ræddi Bjarni ofbeldi í nánum samböndum sem stærsta heilsufarslega áhættuþátt kvenna, yfirráðahyggju mannkyns sem orsakir loftlagsbreytinga, og sagði að kynbundið ofbeldi er menningarheilkenni.

En alveg undir lokin, eftir að hafa talað um skömm og #metoo, fer hann að gagnrýna DV fyrir „skammarherferð á hendur nafngreindum einstaklingum“. Þarna skautar Bjarni langt útaf brautinni. Hann er hugsanlega að bera blak af Kjartani Guðjónssyni (og það er mjög svekkjandi ef hann er að gera það) en alveg örugglega að hlaupa í vörn fyrir vini sína og kunningja í prestastéttinni, en DV hefur undanfarið rifjað upp ýmis afbrot kirkjunnar manna.

Auðvitað kemur sú umfjöllun illa við einhvern, og auðvitað finnst einhverjum að málin séu gömul, halda því fram að iðrun/veikindi/dauði gerenda eigi að koma í veg fyrir að málin séu rifjuð upp, eða þá af tillitsemi við fjölskyldur þeirra. En við erum með fjölmiðla, við búum í upplýsingaþjóðfélagi, það væri fáránlegt að aldrei yrði framar minnst á eitthvað óþægilegt fyrir neinn. Og hvenær fyrnist þá þöggunarfresturinn, þegar ættingjar í þriðja lið eru dauðir? Það virkar auðvitað ekki þannig. Og það er beinlínis lélegt af Bjarna að skrifa heilan pistil um nauðgunarmenningu í því skyni einu að við sem samfélag eigum að „endurreisa fólk“.

Í dag birtist svo pistill eftir Þórlind Kjartansson, og er titillinn vísun í lag með Ladda: Æ, og skammastu þín svo. Þórlindur er prýðilega ritfær og oft ánægjulegt að lesa pistla hans (enda þótt ég hafi það alltaf bakvið eyrað að hann er stækur frjálshyggjumaður). Hann er þarna semsagt (eins og Bjarni) að tala um skömm, hún leikur reyndar aðalhlutverkið. Og allt er það mjög gott sem hann segir. Eða svona framanaf.

En svo, eins og Bjarni, kemur hann sér að efninu.

„Í vikunni gekk um netið skjal sem á uppruna sinn í jafnréttisstarfi Reykjavíkurborgar. Þar er að finna lista yfir ýmiss konar forréttindi sem sagt er að karlmenn, hvítt fólk, gagnkynhneigðir, sískynhneigðir, ófatlaðir og Íslendingar njóta. Á listanum var margt efnislega ágætt, upplýsandi og vel meint — og eflaust er það einstaklingum hollt að velta því stundum fyrir sér í þakklæti ef lífið hefur af einskærri heppni veitt þeim góð tækifæri til þess að blómstra. En svona listi getur líka haft þau áhrif að kynda undir óverðskuldaða skömm meðal þeirra sem falla af einskærri heppni í þessa svokölluðu forréttindahópa. Ekkert er unnið með því, því það hjálpar ekki þeim sem áður voru að ástæðulausu látnir skammast sín að nú þurfi einhverjir aðrir að bera skömm sem þeir eiga sjálfir enga sök á.“

Umræddan lista má lesa hér. Mér finnst þetta mjög góður listi, ótalmargt þarna sem karlmenn, hvítt fólk, gagnkynhneigðir, sískynhneigðir, ófatlaðir og Íslendingar átta sig ekki á. Að lesa öll atriðin á listanum er mjög upplýsandi fyrir það fólk sem er sér ómeðvitað um forréttindi sín.

Ég á erfitt með að sjá að listinn vekji upp „óverðskuldaða skömm“ hjá meirihlutahópum. Listinn vekur vonandi til umhugsunar, og verður til þess að framkoma við fólk í minnihlutahópum batnar. Það er beinlínis hallærislegt (og hægt væri að nota enn gildishlaðnara orð) að leggja sig jafn mikið fram og Þórlindur gerir til að gagnrýna þennan lista.

Það er ekkert að því að fólk í forréttindahópum horfi í eigin barm, og þótt listinn sé varla til þess gerður að fólk skammist sín, þá er ekkert að því að skammast sín ef maður áttar sig á hafa sýnt fólki í minnihlutahópum óvirðingu með einhverjum hætti. Þórlindur veit þetta vel, enda skrifaði hann fyrr í pistlinum um þetta:

„Félagsfræðingar telja meira að segja að skömmin sé einhver mikilvægasta tilfinningin sem mannfólkið hefur þróað með sér. Innbyggðir áttavitar um hvað sé rétt og rangt eru nauðsynlegir til þess að samfélög gangi sæmilega án stöðugs eftirlits og ógnunar um refsingar. Þegar maður gerir eitthvað af sér þá er gott að maður skammist sín, líði illa — og lofi sjálfum sér og öðrum að gera aldrei svona aftur.“

En þó er það Þórlindi mikill þyrnir í augum ef fólk í forréttindastöðu færi að skammast sín fyrir nokkurn hlut. Þetta heitir að standa með sínu fólki.

Efnishyggja fjölmiðla minnkar samkennd

Í Fréttablaðinu í dag var heilsíðu umfjöllun um áhugaverða rannsókn. Umfjöllunin var grafin djúpt inni í 'kynningarblaðinu Fólk' sem ég er ekkert viss um að allir lesi. Þessvegna vil ég vekja athygli á henni hér, jafnfrat því að setja tengil á umfjöllunina þar sem hún birtist á Fréttablaðið.is. Yfirskrift umfjöllunarinnar vísar í niðurstöðu rannsóknarinnar sem er sú að efnishyggja fjölmiðla minnkar samkennd. „Þessi niðurstaða hefur vakið athygli og verður án efa umdeild“, segir í umfjölluninni, sem er eflaust rétt og þá verður líklega bent á að fjöldi þátttakenda var aðeins 487 manns (þykir það nóg?), og að um vefkönnun var að ræða. Hinsvegar eru þetta að minnsta kosti áhugaverðar vísbendingar.

Oddur Freyr Þorsteinsson blaðamaður kynnir rannsóknina svona:

„Rannsókn sem var unnin við London School of Economics gefur til kynna að sjónvarpsþættir og annað fjölmiðlaefni sem hampar frægð, lúxus og uppsöfnun auðs geti gert fólk líklegra til að vera á móti velferðargreiðslum og minnkað samkennd þeirra með fátækum. Rannsóknin birtist í ritrýnda sálfræðitímaritinu Journal of Media Psychology.“

Eftir að rannsókninni hefur verið lýst að mestu leyti er sagt frá þessum hluta hennar:

„Þátttakendur voru líka spurðir um hversu oft þeir horfðu á níu sjónvarpsþætti, þar á meðal The Apprentice, X-Factor, Keeping Up With the Kardashians og Made in Chelsea. Þeir voru einnig spurðir um lestrarvenjur sínar varðandi fimm slúðurblöð sem koma út daglega og flytja reglulega fréttir af ríku frægu fólki og tíu tímarit sem auglýsa lúxusvörur, eins og Vogue, Cosmopolitan, GQ og Esquire.

Rannsakendur segja að niðurstöðurnar hafi sýnt að þeir sem horfðu reglulega á þætti eins og The Apprentice og X-Factor væru mun líklegri til að vera mjög á móti velferðargreiðslum og leggja meiri áherslu á efnishyggju en þeir sem horfðu bara á þá af og til.

Það sýnir auðvitað bara fylgni, sem getur skýrst af því að fólk sem er á móti velferðargreiðslum og hrifið af efnishyggju hafi almennt svipaðan smekk, en niðurstöðurnar sýndu líka að þeir, sem var sýnt fjölmiðlaefni sem hampaði efnishyggju, voru greinilega meira á móti velferðarkerfi og velferðaraðgerðum en þeir sem sáu hlutlaust fjölmiðlaefni.“

Verst að ekki skuli hafa verið rannsakað hvaða áhrif The Apprentice hafi á fólk sem er í þáttunum, en kannski er óþarfi að rannsaka það sem blasir við. En sannarlega má þar líka segja að fólk sem haldið er efnishyggju hafi sóst eftir þátttöku.

En burtséð frá appelsínugula viðrininu þá er þetta áhugaverð rannsókn sem á athygli skilið. Kannski var hún líka birt á besta stað í blaðinu: þar sem útlit og tíska eru allsráðandi.

Vefst ekki fyrir þeim appelsínugula að taka afstöðu gegn fólki

Geggjun bandarískra stjórnvalda undir stjórn Trump hefur á sér margar hliðar. Allar ógeðfelldar.

„Fulltrúar Bandaríkjanna á fundi Alþjóðaheilbrigðis- stofnunarinnar (WHO) í Genf lögðust gegn samþykkt þar sem hvatt var til brjóstagjafar.

Í samþykktinni, sem var unnin eftir niðurstöðum rannsókna sem hafa farið fram í mörg ár, segir að móðurmjólk sé hollasti valmöguleikinn fyrir ungabörn og að þjóðir skyldu vinna að því koma í veg fyrir villandi herferðir þurrmjólkurframleiðanda.

Búist var við því að tillagan yrði samþykkt vandkvæðalaust en fulltrúar Ekvador hugðust leggja hana fram.

Fulltrúar Bandaríkjanna voru ekki á sama máli og vildu að tillögunni yrði vísað frá og virtust taka afstöðuna vegna hagsmuna framleiðanda þurrmjólkur.

Þegar tillögunni var ekki vísað frá skiptu Bandaríkin um gír og hótuðu að leggja harða tolla á Ekvadora og að draga til baka hernaðaraðstoð sína í landinu.“ [Vísir]

Rússar enduðu svo á að leggja fram tillöguna enda lítt hræddir við hótanir Bandaríkjastjórnar — og engar hótanir komu reyndar úr þeirri áttinni enda ekki lengur við minnimáttar ríki að eiga.

Það þarf varla að taka það fram að Obama-stjórnin hafði stutt áherslur Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar varðandi brjóstamjólkurgjöf. 800.000 færri börn myndu deyja í heiminum árlega ef brjóstagjöf væri alltaf fyrsti kostur.

Þessi átök voru nýjasta dæmið um að Trump-stjórnin tekur afstöðu með stórfyrirtækjum gegn almenningi í allskyns málum á sviði heilsu- og umhverfisverndar. Bandaríkjastjórn hefur t.a.m. reynt að draga úr möguleikum á að setja viðvörunarmerkingar á ruslfæði og sykraða drykki í Kanada, Mexíkó og Bandaríkjunum, svo fátt eitt sé nefnt af ömurlegri stefnu Bandaríkjastjórnar um þessar mundir, og lesa má um í frétt New York Times.

Lobbíistar frá barnamatariðnaðinum sóttu fundinn í Genf en staðan í þeim bransa er uggvænleg fyrir gróðapunga því eftir því æ fleiri konur sem búa í auðugum löndum kjósa að gefa brjóst fremur en fóðra börn á þurrmjólk, og hefur salan því allsekki verið nógu góð. En þeir kætast þó við tilhugsunina um aukna sölu í þróunarlöndum — þið vitið, þar sem vatnið sem á að blanda mjólkurduftinu saman við er oft óhæft til drykkju.

Það er hægt að draga þetta saman í nokkur orð: stjórn Trumps einkennist af mannhatri.

Kjaradeila ljósmæðra: stéttastríð

Ég ákvað að taka smá fréttarúnt áður en ég hæfist handa við að skrifa blogg um kjaramál ljósmæðra. Eða öllu heldur: það sem sagt er þessa dagana af misjafnlegu viti um kjaradeilu ljósmæðra.

Það flýtti ákaflega mikið fyrir mér að Eyjan fjallar um viðbrögð Gunnars Smára við skrifum Ólafar Skaftadóttur (sem er nýorðin ritstjóri Fréttablaðsins, tók við af Kristínu Þorsteinsdóttur móður sinni og útgefanda blaðsins) sem skrifaði leiðara blaðsins í gær, og í dag skrifaði Hörður Ægisson (sem sér um Markaðinn fylgirit Fréttablaðsins) einnig leiðara og bæði tóku þau afstöðu gegn ljósmæðrum. Ólöf endar sinn leiðara á þennan veg, eftir að hafa þusað mikið um hve vel ljósmæður séu í raun launaðar:

„Vonandi verður samið við ljósmæður sem allra fyrst. Að þessu sinni og héðan í frá verður skynsemin þó að trompa tilfinningar.“

Hvaða tilfinningar eru það sem þarf að trompa? Er það tilfinningasemi að draga fram mikilvægi starfs ljósmæðra? Hlut þeirra — tildæmis með meðgöngueftirliti, fæðingaraðstoð, og eftirfylgni í heimahúsum — í að minnka ungbarnadauða svo mjög á Íslandi að hann er hér lægstur í heimi? Eða er það tilfinningar sem þarf að trompa vegna þess að þetta er kvennastétt og barátta kvenna fyrir betri kjörum er bara tilfinningalegt upphlaup hýsterískra kellinga?

Leiðari Harðar var svo allur um ‘höfrungahlaup’ — að ef ein starfstétt hækki upp fyrir þá stétt sem áður var jöfn eða fyrir ofan í launum vilji sú stétt hækka sig yfir hina aftur, og sömuleiðis krefjist allar aðrar stéttir að hinar fari ekki fram úr sér; við þessu sé svo brugðist með „gengisfalli, aukinni verðbólgu og hærri vöxtum“. Um launakröfur ljósmæðra segir Hörður:

„Engin rök standa því til þess að samþykkja þær kröfur“, og síðar í leiðaranum segir hann: „þá telja sumir að nú sé rétti tíminn til að fara fram á stórfelldar nafnlaunahækkanir. Minna en engin innstæða er hins vegar fyrir slíkum kröfum.“

Hvergi í öllum leiðaranum minnist Hörður á laun forstjóra í einka- eða opinbera geiranum, hvað þá launahækkanir þeirra undanfarið (sjá t.d. greinar Fanneyjar Birnu Jónsdóttur og Þorvalds Gylfasonar). Ætti hann þó sem ritstjóri Markaðarins að hafa nokkuð glögga mynd af hreint ágætum launakjörum landsins útvöldu sona. En það hentar auðvitað ekki að ræða það, svona rétt á meðan verið er að pönkast á konum sem vinna raunverulega mikilvæg störf — og hafa umtalsvert betri árangri að státa sig af en margur forstjórinn.

En annars ætlaði víst ég bara að vísa beint á það sem Gunnar Smári sagði um leiðara Ólafar og Harðar.

„Með fréttaflutningi sínum gegn ljósmæðrum á undanförnum dögum og með tveimur leiðurum í röð, þar sem blaðið stillir sér upp við hlið klíkuforingja hinna ríku og ríkisstjórnar hans; hefur Fréttablaðið stillt sér upp við hlið hinna ríku í stéttastríði þeirra gegn almenningi.“

Já, alveg rétt, það eru ekki bara leiðararnir. Litli dálkurinn Frá degi til dags, sem er alltaf á leiðarasíðunni hefur í meðförum Jóhanns Óla Eiðssonar haft uppi talsverðan áróður gegn kjarabaráttu ljósmæðra. Í dag var pönkast á þeim fyrir að hafa orðað hlutina klaufalega (í stað þess að segjast ætla að leggja fram formlegar kröfur sögðust þær ætla að leggja fram kröfur sínar í bundnu máli)sem væri kannski í lagi ef sami blaðamaður hefði ekki á þriðjudaginn notað þetta tromp:

„Það er ekki laust við að um mann fari hrollur við það að fylgjast með ófæddum börnum vera brúkuð sem skiptimynt í slíkri baráttu.“

Hann var ekki að kenna ríkisvaldinu um að hætta lífi ófæddra barna, heldur ljósmæðrum.

En í blaðinu í dag var ekki bara Hörður með sínar hugmyndir um að kellingastéttir í einhverju gaufi eigi ekki að vera svona frekar. Kári Stefánsson skrifaði opið bréf til Bjarna Benediktssonar fjármálaráðherra. Það var góð og þörf lesning. Tilefnið er að á vefsíðu fjármálaráðuneytisins hafði birst pistill sem átti „greinilega ætlað að sýna okkur fram á að við Íslendingar gerum býsna vel við ljósmæður.“

Í opna bréfinu fer Kári vandlega yfir þetta með ungbarnadauðann. Hér eru tölfræðilegu upplýsingarnar:

„Um miðja síðustu öld var ungbarnadauði á Íslandi með ólíkindum og einhver sá hæsti sem skráður hefur verið í mannkynssögunni eða 238 af hverjum þúsund börnum fæddum. Í dag er hann um það bil hundrað sinnum minni eða 2 af hverjum þúsund og er lægstur í heimi hér.“

Annars skrifaði líka Helga Gottfreðsdóttir prófessor og formaður námsbrautar í ljósmóðurfræði pistil í vikunni og útlistaði þar nánar störf ljósmæðra. Einn áhugaverðan og óþægilegan punkt kom hún með í lokin.

„Mikið hefur verið lagt í til að viðhalda góðri menntun heilbrigðisstétta hér á landi. Fjöldi klínískra kennara í ljósmóðurfræði hefur nú sagt starfi sínu lausu til að knýja á um bætt kjör. Það hefur áhrif víða. Í haust mæta ljósmæðranemar í skólann og ég veit ekki hverjir eiga að kenna þeim í klínísku námi.“

Í sama blaði birti Guðlaug Maria Sigurðardóttir ljósmóðir í kjaranefnd ljósmæðra svar við fjölmiðlaumfjöllun fjármála- og efnahagsráðuneytisins um kjör ljósmæðra. Það mætti líka hafa svar hennar í huga þegar fólk vegur og metur hvort það ætlar að halda með forríka frjálshyggju-fjármálaráðherranum í þessari deilu.

Fer ekki annars að líða að barnaafmæli hjá honum svo hann geti bakað köku? Svo barngóður hann Bjarni okkar Ben.

Agnar krefst fyrir mína hönd

Mikið er það fantafín kröfugerð sem Agnar Kristján Þorsteinsson leggur fram á Stundinni í dag.

Ég krefst þess að alþingi biðjist afsökunar á fyrirlitlegri framkomu Njáls Trausta Friðbertssonar, Pawel Bartoszeks, Hildar Sverrisdóttir og Haraldar Benediktssonar í garð fórnarlamba Róbert Downeys þegar þau gengu út af fundi stjórnskipunar- og eftirlitnefndar. Ég krefst þess einnig að alþingi biðjist afsökunar á tilraunum Áslaugar Örnu Sigurbjarnardóttir þegar hún reyndi að koma í veg fyrir að þingmenn myndu spyrja dómsmálaráðherra frekar út í mál Róbert Downeys.

Öllu er ég sammála sem hann segir, en áttaði mig á að ég hafði næstum alveg gleymt þessu.

Takk, Agnar fyrir að rifja þetta allt upp, takk fyrir að vera reiður og koma því í orð.

Barátta Fréttablaðsins fyrir (saksótta) auðmenn gegn dómsvaldi og almenningsáliti

Stundin datt innum bréfalúguna í dag og að vanda er leiðari ritstjóra á fyrstu opnu. Ingibjörg Dögg Kjartansdóttir skrifar þar undir yfirskriftinni „Aðferðir til að lama fjölmiðla“ og leiðarinn hefur að auki undirtitilinn Hundrað og sextán dagar lögbanns. Millifyrirsagnirnar segja sína sögu: Blaðamenn dregnir fyrir dóm; Farið fram á fangelsisdóm; Árekstur hagsmuna; Ráðning ritstjóra; Úthýst úr verslunum; Ólögmætt lögbann gildir enn.

Augljóslega er þarna mikið til verið að fjalla um lögbann á fréttir Stundarinnar uppúr gögnum Glitnisbanka, en einnig fjallar Ingibjörg Dögg um hvernig sótt hefur verið að öðrum fjölmiðlum með ýmsum hætti. 

Í kaflanum Ráðning ritstjóra kemur þetta fram:

„Hagsmunaaðilar munu alltaf beita valdi sínu gegn ritstjórnum sem eru þeim ekki þóknanlegar. 

Ritstjórar eru ráðnir í takt við áherslur eigenda og hagsmunaaðila. Eins og þegar Davíð Oddsson var ráðinn á Morgunblaðið, þrátt fyrir fjölda uppsagna á meðal starfsfólks og áskrifenda […]

Á 365 var ráðinn aðalritstjóri sem hafði gagnrýnt sérstakan saksóknara. Seinna var vikulegur pistill vinsæls höfundar látinn víkja fyrir gagnrýni Jóns Ásgeirs Jóhannessonar á sérstakan saksóknara og dómstóla.“

Þetta eru ekki nýjar fréttir fyrir mér (sjá umfangsmikla gagnaöflun fyrir neðan bloggpistilinn*) en það sem stakk mig við að lesa þetta var að síðast í gær skrifaði Kristín Þorsteinsdóttir, aðalritstjóri Fréttablaðsins, leiðara um dóma yfir bankamönnum, og ég hugsaði þegar ég las hann: Hún er enn að verja bankamenn. Og þegar ég kíkti aftur á leiðarann, eftir að hafa lesið leiðarann í Stundinni, þá var það sem mig minnti: Kristín er enn að gagnrýna sérstakan saksóknara.

„Sérstakur saksóknari hafði allt frá hruni her manns í fullu starfi við rannsókn og saksókn hrunmála. Að auki menn sem voru í fullu starfi annars staðar, í verktakavinnu fyrir sérstakan saksóknara og þáðu milljónir ofan á dagvinnulaun sín. Þegar mest var störfuðu um 110 manns hjá embættinu.

Embættið kostaði að minnsta kosti 6,2 milljarða á núvirði samkvæmt ríkisreikningi 2009 til 2014 og árshlutauppgjöri fyrstu níu mánuðina á árinu 2015. Gera má ráð fyrir að þessi tala hafi hækkað, þegar allt er talið í hátt í 10 milljarða. Sérstakur saksóknari hætti starfsemi í lok árs 2015 og tók héraðssaksóknari við öllum verkefnum embættisins.

Þessi saga snertir miklu fleiri en þá sem dæmdir voru. Fjöldi fólks sat á sakamannabekk um árabil meðan mál voru rannsökuð. Þeim var haldið í spennitreyju meðan rannsókn fór fram – dæmdir úr leik á vinnumarkaði. Sumir hristu það af sér og standa keikir eftir, aðrir þoldu það síður. Dæmi eru um mikla harmleiki fólks sem hvorki var dæmt né ákært á þessari vegferð.



Það verður barna okkar og barnabarna að dæma, þegar frá líður, hvort þessum tíma og peningum hafi verið vel varið. Var eftirtekjan rýr eða var þetta ill nauðsyn – allt þess virði?“

Kristín var ráðin útgefandi og aðalritstjóri 365 miðla árið 2014 (hafði þá setið í stjórn fjölmiðlasamsteypunnar í tvö ár, og þaráður verið upplýsingafulltrúi Baugs) og í apríl árið eftir rakti Stundin skrif Kristínar, og tilefnið er leiðarinn „Satt eða ósatt“ sem hún skrifaði 4. apríl 2015 og vakti nokkra athygli. Jafnframt má sjá í úttekt Stundarinnar brot úr einum pistla Kristínar frá því áður en hún varð ritstjóri en þar er hún að gagnrýna Evu Joly, talar um réttarmorð og líkir rannsóknum á hrunmálum við Guðmundar- og Geirfinnsmál. Eftir þetta var hún ráðin sem útgefandi og síðar aðalritstjóri hjá Jóni Ásgeiri Jóhannessyni og Ingibjörgu Pálmadóttur, sem sjálf voru útsett fyrir allskonar rannsóknir fyrir og eftir hrun.

Hér er dæmi úr pistli sem Kristín skrifaði árið 2012 (þá ekki orðin útgefandi eða ritstjóri) þar sem hún hvetur til að hætt sé að garfa í hrunmálum.

„Drögum úr lögreglurannsóknar- og dómstólaþrasi, sem er allt að drepa úr heift og leiðindum. Verjum kröftunum þess í stað í að átta okkur á hvað fór úrskeiðis í raun og veru og fáum til þess fólk sem er sérhæft í að kryfja samfélagið og mannlega hegðun. Vinna saksóknarans getur orðið hluti af þessu verkefni. Það getur ekki verið að allt í einu hafi fjöldi glæpamanna á Íslandi margfaldast og lausnin felist í að dæma sem flesta til tugthúsvistar.“

Fréttablaðið hefur verið vettvangur þeirra sem afsaka og réttlæta ýmiskonar fjármálabrask og gjörðir bankamanna, og var lítillega gerð grein fyrir því hér á blogginu árið 2015, í pistli sem fjallaði annars að mestu leyti um Jón Ásgeir og hvernig hann beitti fjölmiðlinum sér í hag, auk þess sem hann skrifaði varnargreinar fyrir sjálfan sig.

„Fáum dögum síðar hóf eiginkona eins sakborninga og tugthúslima Al-Thani málsins varnarskrif sem var einnig stillt upp á leiðaraopnu blaðsins. Þegar svo Aurum-málið var ómerkt af Hæstarétti og sent aftur í héraðsdóm, vegna þess að bróðir þessa sama tugthússlims reyndist hafa verið meðdómandi, lét Fréttablaðið það eftir sér að láta þetta vera lokaorð fréttar um úrskurð Hæstaréttar, og er þar að vitna í Gest Jónsson verjanda eins sakborninga:


„Afleiðingin af þessu er að fjórir menn sem voru sýknaðir í héraði, og áttu von á að fá enda í sín mál á næstu mánuðum, verða að bíða enn eitt árið eftir niðurstöðu í málinu. Minn skjólstæðingur í þessu máli, Jón Ásgeir, er nú þegar búinn að hafa réttarstöðu sakbornings í á þrettánda ár. Mér finnst þetta vera bara alveg til vansa,“ segir Gestur.“

Verjandi Jóns Ásgeirs, eiganda (ok, giftur eiganda) Fréttablaðsins á síðasta orðið. Blákalt og grímulaust.“

Gestur Jónsson er mágur Kristínar Þorsteinsdóttur, ekki að það sé aðalatriði í málinu, en sýnir þó einnig hve nátengd hún er þessum málum öllum. Ekki að hún segi sig frá þeim vegna vanhæfni, þótt hún geri þær kröfur á aðra.

Mörgum er löngu orðið ljóst að Fréttablaðið með Kristínu Þorsteinsdóttur í broddi fylkingar, hefur verið í herferð gegn dómstólum. Guðmundur Andri skrifaði fasta pistla alla mánudaga (nema þegar Jón Ásgeir ruddist inná hans pláss þegar honum þótti mikið liggja við) og hann skrifaði þetta í desember 2016:

„Hvenær er dómari vanhæfur til að úrskurða í málum? Því verða aðrir að svara en ég, sem er bara maður úti í bæ, fæddur í spurningamerkinu.

Þessari spurningu verða líka aðrir að svara en verjendur og aðrir launaðir starfsmenn úr þeim mikla Hrunamannahreppi sem sakborningar úr auðmannahópi virðast hafa kringum sig um þessar mundir, verjendur, ráðgjafar, almannatenglar, auglýsingamenn, þartilráðnir mótendur almenningsálits, sem skipuleggja PR-átak með markvissum lekum í valda fjölmiðla, sem að sjálfsögðu bregðast við með umfjöllun, eins og eðlilegt er.“

Guðmundur Andri virðist þarna skjóta ansi föstum skotum á vinnuhjú Jóns Ásgeirs.

Það vildi svo til að á sömu blaðsíðu þennan mánudag skrifað Hreiðar Már Sigurðsson fyrrverandi forstjóri Kaupþings, þá þegar margdæmdur og búinn að sitja í fangelsi, grein undir því galna nafni „Að velja sér dómara“. (Í ljós kom reyndar að hann var að ásaka Sérstakan fyrir að hafa valið dómara.) Af greinarskrifum Hreiðars Más má merkja að honum þyki lesendahópur Fréttablaðsins líklegur til að vera sammála sér um alla þá ósanngirni sem honum þykir sér hafa verið sýnd. Líklega fengið þá hugmynd, eins og eiginkona Ólafs Ólafssonar, vegna afstöðu ritstjóra og eigenda blaðsins.

Árið 2016 var hlutabréfaeign dómara talsvert fréttaefni. Dómarar höfðu eins og margir aðrir fjárfest í hlutabréfum fyrir hrun og tapað peningum á viðskiptunum. Sumir þeirra voru því hugsanlega vanhæfir að dæma í hrunmálum, og það er sjálfsagt að sú hlið málanna væri rædd, sem og hagsmunaskráning dómara. En í meðförum Fréttablaðsins varð umræðan um meint vanhæfi dómaranna eins og enn ein árásin á dómstóla, og þar með enn ein málsvörnin fyrir eigendur blaðsins, Jón Ásgeir og Ingibjörgu, og aðra auðmenn. Dæmi um leiðara Fréttablaðsins er einn skrifaður af Hafliða Helgasyni 23. september 2016 (ekki svo stóryrtur) og annar skrifaður af Kristínu 2. desember 2017 (stóryrtur) þar sem hún býsnast yfir gagnrýni formanns dómarfélagsins sem talaði um þaulskipulagða aðgerð til að koma höggi á dómstóla.

En semsagt, eftir að hafa hamrað lengi og vel á vanhæfi dómara og að allir væru vondir við bankabófa og aðra fjárglæframenn gerði Fréttablaðið, Stöð 2 og Vísir (sem þá voru allir 365 miðlar í eigu Ingibjargar og Jóns Ásgeirs) könnun á því hvort eigi að rannsaka ætti hlutabréfaeign dómara fyrir hrun, og hversu mikið traust almenningur bæri til Hæstaréttar. Þessu var slegið upp þann 16. desember 2016 á forsíðu Fréttablaðsins, sem sannaði þar með endanlega að það væri flaggskip þeirrar herferðar sem miðaði að því að draga úr trausti á dómstóla og rétta hlut sakborninga í bankahrunsmálum.

En áður en þessari stuttu yfirferð lýkur er nauðsynlegt að rifja upp hina frægu heimsókn Þorbjörns Þórðarsonar fréttamanns Stöðvar 2 á Kvíabryggju, hvar hann átti gott spjall við fangana sem þá sátu þar (blásaklausir auðvitað), sem voru þeir Sigurður Einarsson stjórnarformaður Kaupþings banka, Ólafur Ólafsson sem var einn stærsti eigandi Kaupþings, og Magnús Guðmundsson, fyrrverandi forstjóri Kaupþings í Luxemburg. Hér má sjá úttekt Láru Hönnu á þessu dæmalausa viðtali.

Þetta viðtal varði Kristín svo með kjafti og klóm í leiðara nokkrum dögum síðar.

„Það eru alvarlegar ásakanir að ætla fjölmiðlum að standa í einhvers konar herferð. Sú er svo sannarlega ekki raunin á okkar fréttastofu, þótt á þessum vettvangi hafi stundum birst greinar þar sem varað er við stemningu sem ríkir gagnvart ákveðnum þjóðfélagshópi.“

Og við trúum hverju orði — úr því hún sagði það.

Leiðari gærdagsins sýnir að Kristín Þorsteinsdóttir er enn við sama heygarðshornið. Það er vægast sagt óheppilegt að hún ritstýri stærsta dagblaði landsins, og ekki síður ef litið er til þess að næststærsta blaðinu stýrir annar hrunverji, sem er ekki síður upptekinn af því að móta sögurnar sem sagðar eru af fjárglæframönnum fyrirhrunsáranna.

En nú er almenningur svo upptekinn af því að græða á daginn og panta utanlandsferðir og versla á netinu á kvöldin, að enginn kippir sér upp við þetta lengur.

___
* Fréttir, leiðarar, blaða- og bloggpistlar:

Kristín Þorsteinsdóttir, 6. febrúar 2012, „Erum við verri en annað fólk?“
http://www.visir.is/g/2012702069965/erum-vid-verri-en-annad-folk-

Kristín Þorsteinsdóttir, 3. janúar 2013, „Eva Joly og afkvæmið“,
http://www.visir.is/g/2013701039995

Kristín Þorsteinsdóttir (nú orðin útgefandi og aðalritstjóri), 4. apríl 2015, „Satt eða ósatt“, http://www.visir.is/g/2015704049936/satt-eda-osatt-

DV, 11. apríl 2015, „Er þetta frétt?“ [um Satt eða ósatt leiðara Kristínar]
http://www.dv.is/frettir/2015/4/11/kristin-thorsteinsdottir-er-thetta-frett/

Stundin, 14. apríl 2015, „„Grafalvarlegt“ hjá ritstjóra Fréttablaðsins segir Ögmundur“,[um Satt eða ósatt leiðara Kristínar],
https://stundin.is/frett/grafalvarleg-segir-ogmundur/

Bloggpistill 27. apríl 2015, „Til þess eiga menn fjölmiðil“, [um hvernig Fréttablaðinu er beitt til varnar Jóni Ásgeiri, skrif hans í blaðið, svo og skrif eiginkonu Ólafs Ólafssonar], http://vegidurlaunsatri.blogspot.is/2015/04/til-ess-eiga-menn-fjolmiil.html

Kjarninn, 25. febrúar 2015, „Ólafur Ólafsson kominn í fangelsi, afplánar á Kvíabryggju“,
https://kjarninn.is/frettir/olafur-olafsson-kominn-i-fangelsi-afplanar-a-kviabryggju/

Jón Trausti Reynisson, 8. janúar 2016, „Hver er að gefa þér þetta allt?“ [um ritstjóra sem henta hagsmunum],
https://stundin.is/leidari/hver-er-ad-gefa-ther-thetta-allt/

Bloggpistill 9. janúar 2016, „Bankamannablús“ [um greinar sem bankabófar hafa skrifað sér til varnar],
http://vegidurlaunsatri.blogspot.is/2016/01/bankamannablus.html

Lára Hanna Einarsdóttir, 13. janúar 2016, „Vesalingarnir á Kvíabryggju“,
[úttekt á Kvíabryggjuviðtalinu og viðtalið allt í mynd], https://stundin.is/pistill/vesalingarnir-kviabryggju/

Bloggpistill 14. janúar 2016, „Peningamannaþvottur“ [um Kvíabryggjuviðtalið],
http://vegidurlaunsatri.blogspot.is/2016/01/peningamannavottur.html

Kristín Þorsteinsdóttir, 16. janúar 2016, „Stóra samsærið“ [leiðari um Kvíabryggjuviðtalið], http://www.visir.is/g/2016160119140/stora-samsaerid

Bloggpistill, 22. janúar 2016, „Kostað grjótkast (ósýnilegt spurningamerki)“ [m.a. um Kvíabryggjuviðtalið],
http://vegidurlaunsatri.blogspot.is/2016/01/kosta-grjotkast-osynilegt-spurningamerki.html

Bloggpistill, 21. apríl 2016, „Jón Ásgeir kannast líklega enn ekkert við Tortóla“ [umfjallanir Kjarnans og Stundarinnar um Panamaskjöl], http://vegidurlaunsatri.blogspot.is/2016/04/jon-asgeir-kannast-liklega-enn-ekkert.html

Bloggpistill 23. apríl, 2016, „Fréttablaðið fellur á prófinu“ [um þögn Fréttablaðsins um að eigendur blaðsins væru í Panamaskjölunum],
http://vegidurlaunsatri.blogspot.is/2016/04/frettablai-fellur-profinu.html

Bloggpistill, 27 apríl 2016, „Fjlmðlr“ [um þögn Fréttablaðsins um að eigendur blaðsins væru í Panamaskjölunum],
http://vegidurlaunsatri.blogspot.is/2016/04/jon-asgeir-kannast-liklega-enn-ekkert.html

Hafliði Helgason, 23. september 2016, „Dómarar skrái hagsmuni sína“ [leiðari], http://www.visir.is/g/2016160929501

Guðmundur Andri Thorsson, 12. desember 2016, „Um vanhæfi“, http://www.visir.is/g/2016161219798

Hreiðar Már Sigurðsson, 12. desember 2016, „Að velja sér sinn dómara“, http://www.visir.is/g/2016161219797

Forsíðufrétt 16. desember 2016, „Traust á Hæstarétti hríðfellur í desember“, http://www.visir.is/paper/fbl/161216.pdf

Kristín Þorsteinsdóttir, 2. desember 2017, „Dæmir sig sjálfur“, http://www.visir.is/g/2017171209830

Kristín Þorsteinsdóttir, 8. febrúar 2018, „Eftirhrunssaga“, http://www.visir.is/g/2018180208965/eftirhrunssaga- 

Ingibjörg Dögg Kjartansdóttir, 9. febrúar 2018, „Aðferðir til að lama fjölmiðla: Hundrað og sextán dagar lögbanns“, https://stundin.is/grein/6220/adferdir-til-ad-lama-fjolmidla/


Svo hér að lokum tveir gamlir bloggpistlar, frá því áður en Kristín Þorsteinsdóttir settist í stól aðalritstjóra en eftir hrun,

sá fyrri sem er frá 24. febrúar 2012, segir frá hvernig Fréttablaðinu er beitt til að fegra ímynd Ingibjargar Pálmadóttur eiganda blaðsins. „Gott að eiga blað“, http://vegidurlaunsatri.blogspot.is/2012/02/gott-eiga-bla.html

Seinni bloggpistillinn er frá 13. apríl 2014. Raktar eru fréttir um Jón Ásgeir þar sem blaðamenn Frbl. geta ekki tengsla hans við blaðið, „365 í Aurum talið“
http://vegidurlaunsatri.blogspot.is/2014/04/365-i-aurum-tali.html