Glöggt er gests augað og allt það

Þvílík dásemd sem viðtalið við Roger Boyes var! Það munaði minnstu að ég gæfi mér ekki tíma til að horfa á Silfur Egils í dag en sé sannarlega ekki eftir að hafa látið eftir mér að fylgjast með þessu. Mun setja tengil á viðtalið við fyrsta tækifæri, treysti á að Lára Hanna* birti það fljótlega. Þangað til verður að duga að benda á hvernig Vísir summar upp viðtalinu.

Roger Boyes var bæði skemmtilegur og skarpur** og ég skemmti mér gríðarlega yfir sálgreiningu hans á Davíð Oddssyni og kjölturakka hans.

___
* Ég hef annars ekki haft tíma til þess lengi að fylgjast með hjá Láru Hönnu og hef eflaust misst af miklu þar. Hyggst bæta úr því við fyrsta tækifæri.
** Eina skiptið sem ég var ósammála honum var þegar hann lýsti skandinavíska efnahagsmódelið — þ.e. hið blandaða hagkerfi velferðarríkis — sem 'leiðinlegu'. En ég fyrirgef honum það eiginlega alveg.

Yndislegra að gefa en þiggja ölmusu

Ég horfi sjaldan á sjónvarpsfréttir og Kastljós, læt mér nægja þær fréttir sem ég get lesið af tölvuskjánum. Stundum vísa bloggarar þó á fréttaefni sjónvarpsstöðvanna og í einhverju tilvikum elti ég slóðina og horfi þá fyrst á eitthvað sem e.t.v. er löngu búið að sýna.

Ég elti slíka slóð hjá Jennýju Önnu og sá þá viðtal við borgarfulltrúa sem hún hafði gert að umtalsefni. Og þó ég sé innilega sammála öllu sem Jenný segir um þetta mál* og gæti þessvegna bara límt það hér inn og látið þar við sitja, hef ég ýmislegt um þetta að segja að auki.

Eins og ég hef áður skrifað um, í færslu um styrktarbarnakerfið, þá er ég lítið hrifin af því að skipta fólki í þiggjendur og afar gott/efnað fólk sem hjálpar þiggjendum.** Mér finnst það óheppilegt í alla staði.

Ég hef velt þessu mikið fyrir mér varðandi „amerísku súpueldhúshugmyndafræðina“ og hugðist fá bandarískar kunningjakonur mínar, sem sumar eru í sjálfboðastörfum ýmisskonar*** til að rökræða það við mig en enn hefur ekki orðið af því. Það sem mig langaði semsagt til að ræða við þær er hvort slík hjálparstarfsemi á einstaklingsgrundvelli sé slæm eða góð fyrir samfélagið, sjálfboðaliðann og þiggjandann. Sjálfri finnst mér hið norræna velferðarkerfi vera æskilegra; skattgreiðendur standi undir greiðslum sem koma öllum þeim sem það þurfa til góða og sem eiga þá rétt á aðstoðinni en þurfa ekki sérstaklega að þakka fyrir hana eins og ölmusu.

Hinsvegar, og það grunar mig að væru rök margra sem finnst súpueldhús eða úthlutanir Mæðrastyrksnefndar og Fjölskylduhjálparinnar vera gott fyrirkomulag,**** gerir það sjálfboðaliðanum þá tilfinningu að hann sé að leggja eitthvað að mörkum fyrir samfélagið og það er þá gert með glöðu geði, í stað þess að borga skattana sína nöldrandi (sem sumir gera) og hneykslast á því í hvað þeir fara. Sumir, sem aldrei hafa horfst í augu við fólk í neyð, eiga mjög auðvelt með að telja sér trú um að það sé hrein lygi að fólkið sé svona illa statt, þetta sé allt lið sem bara megi ekki vita af ókeypis máltíð þá skelli það sér í biðröðina.*****

En aðallega held ég að fólki sem finnst „yndislegt“ að fólk þiggi ölmusu sé að horfa á hina göfugu fórn sjálfboðaliðans, en ekki endilega niðurlægingu þiggjandans, því það er auðveldara að samsama sig góða fólkinu heldur en ræflum sem ekkert eiga.

Kannski hljómar þetta eins og ég sé að afsaka orð borgarfulltrúans, skilji hana og geti fyrirgefið henni klaufaskapinn en svo er ekki. Hún er hinsvegar dæmigerður fulltrúi þessa viðhorfs. Við hin viljum frekar borga hærra útsvar, hærri skatta og hærri fjármagnstekjuskatt til þess að fólk þurfi ekki að bíða í biðröð eftir að fá að borða.

Hrós dagsins á ég sjálf fyrir að ná að skrifa um þetta af bærilegri stillingu.
___
* Ég er ekki eins gjörn á að kasta mér á veggi og hún og ekki reyki ég en annars erum við nánast tvíburasálir.
** Ég talaði ekki um ættleiðingar í þeirri færslu en mér finnst þetta líka við um þegar t.d. fræga fólkið er að ættleiða börn.
*** Þær ágætu femínísku kunningjakonur mínar sem starfa sem sjálfboðaliðar eru held ég reyndar ekki í súpueldhúsum eða slíku, nein þeirra, heldur er ein þeirra í slökkviliði bæjarins þar sem hún býr (sem er of lítill til að standa undir launakostnaði fullskipaðs slökkviliðs auk þess sem útsvar íbúa má auðvitað ekki vera of hátt) og önnur fylgir konum sem eru á leið í fóstureyðingu gegnum öskrandi skríl ofsatrúarmanna. Í svipinn man ég ekki hvað hinar gera, enda eru þær lítið að hreykja sér af því.
**** Það er svosem ekki eins og ég vilji að þessum hjálparstofnunum sé lokað. Þegar hið opinbera hefur klikkað (eða kerfið hrunið) er auðvitað illskárra að til sé vettvangur þar sem einstaklingar leggja sitt af mörkum til að hjálpa samborgurum sínum.
***** Svona eins og þáverandi forsætisráðherra Davíð Oddsson sagði hér um árið, en örugglega sko á mikið fyndnari hátt.

Misgóð mannsefni

Við gömlu hjónin vorum að tala um útrásarvíkingana og ég var að hneykslast á því að ofan á allt annað hafi Jón Ásgeir ekki enn borgað fyrir brúðkaupið sitt. Sagði eitthvað á því að það hlyti að hafa verið ömurlegt fyrir eiginkonu hans að frekar léti hann draga sig fyrir dómstóla en borga sýndarmennskuna sem honum þótti greinilega svo nauðsynlegt að flagga framaní alþjóð. Að ég hefði orðið alveg brjáluð.

Þessu var hjartanlega samsinnt og bætt við: „Þú hefðir myrt hann í svefni.“

Svona þekkir sumt fólk mig vel.

Talandi um brúðkaup, ætli það sé orðið of seint að giftast Guðmundi Andra?

Lög senda skilaboð

Í Fréttablaðinu* um helgina var líka grein eftir Þórdísi Elvu höfund** Á mannamáli. Hún er þar að svara grein aðstoðarsaksóknara „Að horfa jafnt til sýknu og sektar“ sem birtist í blaðinu 12. nóvember. Grein Þórdísar er stórgóð og birti ég hana því í heild.*** Eitt af því sem hún vill láta breyta er að það þurfi að vera hægt að sanna ásetning nauðgarans. Það er auðvitað eitt af því sem hefur valdið því að margur nauðgarinn hefur sloppið við dóm; nema hann hafi tilkynnt það sérstaklega að nú hyggist hann nauðga konu þá eru allar líkur að hann skoppi frjáls maður útúr réttarsal og þessu þarf að breyta.

Um þetta snýst titill greinar Þórdísar Elvu: Leyfi til afnota af líkama annarra

Í Fréttablaðinu hinn 12. nóvember sl. birtist grein eftir Sigríði Hjaltested, aðstoðarsaksóknara í kynferðisbrotamálum hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu, undir fyrirsögninni "Að horfa jafnt til sýknu og sektar". Grein Sigríðar er rituð í kjölfar þess að Fréttablaðið birti við mig viðtal undir fyrirsögninni "Hljótum að vilja vernda alla", en þar gagnrýndi ég m.a. núgildandi kynferðisbrotalög. Sú gagnrýni endurómar í bók eftir mig sem kom út nú í haust og nefnist Á mannamáli. Ég vil byrja á því að þakka Sigríði fyrir greinina. Málefnaleg umræða um kynferðisbrot er af skornum skammti, og var umrædd grein gott og þarft innlegg. Hins vegar erum við Sigríður ósammála um nokkur atriði sem rakin verða hér á eftir.

Sigríður sagði: "Nauðgun er því eitt af þeim brotum sem varða lengstri tímabundinni refsingu í almennum hegningarlögum, eða allt að 16 árum." Rétt er það, en mikil tregða hefur verið til þess að nýta refsirammann, sem fram til þessa hefur einungis verið nýttur til hálfs. Að vitna til hámarksrefsingar í kynferðisbrotamálum er sambærilegt við að gefa í skyn að silfurverðlaun íslenska handboltalandsliðsins á Ólympíuleikunum beri vitni um almennt gengi Íslendinga í hópíþróttum.

Bann við nauðgun má finna í 194. grein almennra hegningarlaga. Þar segir: "Hver sem hefur samræði eða önnur kynferðismök við mann með því að beita ofbeldi, hótunum eða annars konar ólögmætri nauðung gerist sekur um nauðgun…"

Eins og sjá má á þessu orðalagi leggja lögin mikla áherslu á verknaðarlýsingu nauðgunar, fremur en hvort samræðið hafi farið fram með samþykki beggja aðila. Ég er talsmaður þess að lögunum sé breytt í þá veru að byggja þau alfarið á samþykkisskorti, fremur en ofbeldi, hótunum og nauðung. Ástæða þess er sú að í ýmsum tilfellum þurfa menn ekki að beita slíkum brögðum til að ná fram vilja sínum, en ættu engu að síður að þurfa að axla ábyrgð á gjörðum sínum.

Mótspyrna sem skilyrði
Sigríður fullyrðir að mótspyrna brotaþola sé "ekki skilyrði" í nauðgunarmálum samkvæmt gildandi lögum. Nýlegir dómar benda til hins gagnstæða. Ég skrifaði bókina Á mannamáli í kjölfar sýknudóms Héraðsdóms Reykjavíkur í nauðgunarmáli nr. S-839/2007. Í dómsorði stóð að óhætt væri að "slá því föstu" að samræðið hefði farið fram gegn vilja brotaþolans. Þar sagði einnig: "Jafnframt er sýknað á þeirri forsendu að stúlkan hafi ekki veitt viðnám eða kallað eftir hjálp."

Maður nokkur var sýknaður í nauðgunarmáli fyrir Héraðsdómi Norðurlands vestra í máli nr. S-316/2007 með eftirfarandi orðum dómsins: "Þá verður að leggja til grundvallar framburð Y þess efnis að hún hafi verið með nokkurri meðvitund meðan ákærði leitaði á hana. Að þessu virtu þykir ölvunarástand hennar og svefndrungi ekki geta skýrt það hvers vegna hún spornaði ekki við athöfnum ákærða og kallaði ekki eftir hjálp en fyrir liggur að bróðir hennar var í næsta herbergi."

Með öðrum orðum: Þar sem konan var með "nokkurri meðvitund" meðan ákærði leitaði á hana var hún sjálfkrafa skyldug til að spyrna á móti. Þetta gilti burtséð frá því að ákærði játaði að hafa komið óboðinn upp í rúm til konunnar meðan hún svaf. Hann viðurkenndi jafnframt að hún hefði ekki gefið vilja til kynmaka í ljós á nokkurn hátt, né tekið þátt í athæfinu með neinu móti, en samkvæmt frásögn konunnar var hún of óttaslegin til þess að veita viðnám.

Í maí 2009 varð kona nokkur fyrir því að ókunnur maður átti við hana samræði og notfærði sér að herbergið var myrkvað og að konan skyldi telja hann vera annan mann sem hún hafði áður átt kynferðislegt samneyti við. Samkvæmt lýsingu brotaþolans voru mökin búin að standa yfir í nokkrar mínútur þegar hún sá framan í manninn og blasti þá við henni "glott og ekki sama andlitið" eins og hún orðaði það í skýrslu fyrir dómi. Hún tilkynnti brotið umsvifalaust og kærði manninn fyrir nauðgun. Í dóminum sagði: "…verður ekki séð að sú háttsemi ákærða sem lýst er í ákæru, og sannað er að hann hafi viðhaft gagnvart kæranda, falli undir brotalýsingu 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga" (Héraðsdómur Reykjavíkur, mál nr. S-676/2009.) Þótt sannað væri að maðurinn hefði ekki fengið upplýst samþykki brotaþolans fyrir kynmökunum var hann engu að síður sýknaður af nauðgun, einfaldlega því hann þurfti ekki að beita þeim aðferðum sem lýst er í núgildandi lögum. Hann var þó dæmdur til sex mánaða fangelsisvistar fyrir brot gegn blygðunarsemi konunnar (sem er lágmarksrefsing fyrir blygðunarsemisbrot, en refsiramminn leyfir allt að 4 ára fangelsisvist.)

Í engu þeirra þriggja mála sem nefnd eru hér að framan fékk ákærði samþykki brotaþolans fyrir kynmökunum, og þótti það sannað. Ef íslenskum nauðgunarlögum yrði breytt þannig að þau byggðu á samþykkisskorti (líkt og gert er í Bretlandi, Írlandi og víðar), í stað núgildandi ofbeldisákvæðis, hefði ákærði sennilega verið sakfelldur í öllum málunum.

En svo langt vill Sigríður ekki ganga. Hún telur að slík breyting hefði "fyrst og fremst táknræna þýðingu" en þykir ólíklegt hún myndi skila sér í fleiri ákærum og sakfellingum.

Lög senda skilaboð
Lög senda skilaboð. Til að mynda voru lög við lýði á Íslandi fram til ársins 2007 sem gerðu það að verkum að fella mátti niður refsingu fyrir nauðgun ef ofbeldismaðurinn og brotaþolinn gengju í hjónaband. Ákveðið var að fella þetta ákvæði niður því það þótti ekki við hæfi að lögin hvettu fólk til að vera í ofbeldissambandi. Orðalag núgildandi nauðgunarákvæðis sendir einnig ákveðin skilaboð. Þau undanskilja brotaþola sem telja sig ekki hafa verið beittir annars konar "ofbeldi", "hótunum" eða "ólögmætri nauðung" þegar þeim var nauðgað. Hæpið er að þessir brotaþolar leiti réttar síns, þar sem glæpurinn sem framinn var gegn kynfrelsi þeirra samræmist ekki skilgreiningu laganna á nauðgun.

Sigríður bendir réttilega á að í nauðgunarmálum verður að vera hægt að sanna ásetning ákærða til verksins. Hér myndi ég vilja að forsendum yrði breytt. Ef fartölva Jóns nokkurs Jónssonar er tekin traustataki þykir ekki nauðsynlegt að láta Jón sanna fyrir rétti að samþykki hans hafi ekki legið fyrir stuldinum. Gengið er út frá því að Jón vilji ekki láta stela fartölvunni sinni, og um leið að ásetningur þjófsins hafi verið að stela. Mætti ekki ganga að sama skapi út frá því að fólk vilji ekki láta hafa við sig ósamþykkt kynmök? Mætti ekki skylda fólk til þess að biðja um leyfi fyrir afnotum af skrokki annarrar manneskju, rétt eins og biðja þarf um leyfi fyrir afnotum af öðrum eigum?

Sigríður telur nauðsynlegt að starfsmenn réttarkerfisins njóti "leiðsagnar skýrrar verknaðarlýsingar lagaákvæðis" við störf sín. Hún segir að erfitt myndi reynast að túlka samþykkisákvæði, væri slíkt fyrir hendi í lögum. Vert er að benda á að ekki ríkir sátt um hvernig beri að túlka ofbeldisákvæðið heldur. Nauðgunarmálið sem varð til þess að ég skrifaði áðurnefnda bók sýnir berlega þennan ágreining, en í kjölfar þess tókust Héraðsdómur Reykjavíkur og Hæstiréttur Íslands á um hvað væri ofbeldi og hvað ekki. Við ættum þó öll að geta verið sammála um að nauðgun, þ.e. kynmök án upplýsts samþykkis beggja aðila, er ofbeldi í sjálfu sér.

Eiga ekki lögin að vernda alla?
Sigríður leggur áherslu á að íslenska réttarkerfið geri ráð fyrir sakleysi manna uns sekt þeirra er sönnuð og vísar í því samhengi í Mannréttindasáttmála Evrópu. Hér er vert að minnast þess að Ísland er einnig aðili að alþjóðasamningi Sameinuðu þjóðanna um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Í athugasemdum um stöðu Íslands árið 2005 lýsti Mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna yfir "áhyggjum sínum yfir miklum fjölda tilkynntra nauðgana í aðildarríkinu samanborið við fjölda lögsókna vegna nauðgunar". Við þetta tækifæri minnti nefndin á að "óvissa torveldar sakfellingu en ekki lögsókn og að það er hlutverk dómstóla að ákvarða hvort sök teljist sönnuð eður ei". Með öðrum orðum á fólk rétt á því að dómstólar úrskurði um mál þeirra. Þó er yfirgnæfandi meirihluti tilkynntra nauðgunarmála hérlendis, eða 70%, felldur niður. Brotaþolarnir fá því ekki tækifæri til að leggja mál sitt undir dóm.

Sigríður spyr hvort við, sem samfélag, viljum ekki vernda saklausa frá því að vera dæmdir sekir. Ég spyr á móti: Eiga lögin ekki að vernda alla, en ekki aðeins þann hluta fólks sem er sviptur kynfrelsi sínu á hátt sem samræmist ákveðnu orðalagi? Viljum við að orðalag laganna firri þá, sem leita ekki samþykkis fyrir kynmökum, ábyrgð á gjörðum sínum?

Ég tek heilshugar undir með niðurlagi Sigríðar: Þegar upp er staðið hlýtur niðurstaðan ávallt að vera sú, að við viljum hafa lagareglur sem vernda alla.

Þetta var svar Þórdísar Elvu. Það sem mér fannst reyndar gagnrýnisverðast við grein aðstoðarsaksóknara var þetta:

Ég reikna fastlega með því að öll viljum við búa í réttarríki þar sem sú regla er í heiðri höfð að maður teljist saklaus uns sekt hans er sönnuð. Þetta er meðal þeirra grundvallarréttinda okkar sem staðfest eru í stjórnarskránni. Ákvæðið byggir auk þess á Mannréttindasáttmála Evrópu sem hefur verið lögfestur hér á landi. Það er ekki síst af þessari ástæðu sem þær kröfur eru gerðar til ákæruvaldsins sem áður hafa verið raktar. Við getum líka öll verið sammála um að við viljum vernda þjóðfélagið okkar gegn glæpum en viljum við ekki að sama skapi vernda saklausa frá því að vera dæmdir sekir? Ég bið menn að ímynda sér sem snöggvast að þeir sjálfir eða einhver þeim nákominn sé sakaður um nauðgun. Hvernig ætli málið myndi horfa við ef sá hinn sami héldi fram sakleysi sínu? Myndi hann ekki krefjast þess að umrædd grundvallarregla væri virt?

— Sagði aðstoðarsaksóknari.

Krúttlegt af starfsmönnum embættis saksóknara að segja svona tiltölulega hreint út hvar samúð þeirra liggur. Sjálfri stendur mér slétt á sama um stjórnarskrá, mannréttindasáttmála og réttarríki þegar málið snýst um hvort konur eigi að hafa rétt á að vera óhultar fyrir nauðgurum.

Ég vil endilega að aðstoðarsaksóknari og dómarar og almenningur allur ímyndi sér að nánum ættingja eða vinkonu sé nauðgað. Líkurnar á því eru reyndar ansi miklar.**** Í kjölfarið velti þetta fólk fyrir sér eftirfarandi staðreyndum:
- Af þeim 468 málum sem komu inn á borð lögreglu árið 2008 komust aðeins 156 mál í gegn um kæru og rannsóknarferlið inn á borð ríkissaksóknara sem tekur ákvörðun um ákærur.
- Af þessum 156 málum sem ríkissaksóknari fékk til skoðunnar á tímabilinu voru 105 mál látin niður falla. Það eru tveir þriðju málanna.
- Og þess vegna komust aðeins 51 mál fyrir dómara í héraðsdómi
- Meira en helmingur karlanna sem sóttir voru til saka fyrir nauðgun, voru sýknaðir en aðeins 24 voru sakfelldir.
- Tuttugu og fjögur, af þeim 1250 nauðgunarmálum sem komu inn á borð stígamóta og neyðarmóttökunnar á árunum 2002 -2006.
- Það þýðir að sakfellt var í aðeins einu nauðgunarmáli af hverjum 52 nauðgunarmálum sem upp komu á þessu tímabili.

Semsagt, 2% þeirra nauðgunarmála sem koma inn á borð Stígamóta og Neyðarmóttöku enda með sakfellingu.

Hversu margir saklausir karlmenn eru þá lokaðir inni vegna upploginna saka - svona sem hlutfall á móti þeim gríðarlega fjölda nauðgara sem gengur laus? Það er ekki jafnt hlutfall sýknu og sektar, það er alveg ljóst.

___
* Alveg er ég viss um að einhverjir halda að ég gangi sérstakra erinda Baugsmiðla, eins og ég vitna oft í Fréttablaðið. Svo er reyndar ekki en þetta blað berst innum lúguna hjá mér og ég les það upp til agna.
** Þórdís Elva skrifar undir greinina að hún sé áhugakona um aðgerðir gegn kynbundnu ofbeldi. Ég efast ekki um áhuga hennar en ég myndi frekar kalla hana baráttukonu og það af betra taginu.
*** Þó ég reyni að setja tengil á það sem birtist í Fréttablaðinu þá hef ég alltaf óþægilegan grun um að einn daginn virki tenglarnir ekki og vil því hafa textann allan hér.
**** Frá og með árinu 2006 og til dagsins í dag hafa 509 fórnarlömb nauðgara leitað til Neyðarmóttökunnar. Fórnarlömbin eiga líklega flest ættingja og vini, þannig að það þarf kannski ekki sérstaklega að þurfa að ímynda sér að þekkja konu sem hefur verið nauðgað, heldur eru miklar líkur á því.

Nauðgun án frekari valdbeitingar - leiðari dagsins

Steinunn Stefánsdóttir skrifar enn stórgóðan leiðara í Fréttablaði helgarinnar. Um leið tekur hún af mér ómakið því efnið sem hún skrifar um er einmitt eitt af því sem vakti athygli mína þegar ég las Á mannamáli, bók Þórdísar Elvu Þorvaldsdóttur um ofbeldi gegn konum á Íslandi. Þar fjallar Þórdís um fáránleikann sem felst í því að til þess að karlar séu sakfelldir fyrir nauðgun þurfa þeir helst að hafa lúbarið fórnarlamb sitt meðan á nauðguninni stóð. Nauðgunin ein og sér hefur lítið vægi og það eitt að kona hafi ekki veitt mótspyrnu eða hrópað á hjálp er nánast ávísun á að nauðgarinn skoppi frír og frjáls útúr dómsal.

Það sem mér hafði ekki verið ljóst fyrr en ég las bók Þórdísar, var að hér á landi er fylgt þeirri hefð að nauðgun teljist aðeins hafa verið framin hafi líkamlegu ofbeldi eða hótun um ofbeldi einnig verið beitt. Í Bretlandi og víðar er hinsvegar dæmt út frá því hvort konan hafi gefið samþykki sitt og hafi hún ekki gefið það telst það nauðgun. Þarf ekki að sýna glóðarauga eða marbletti. Ég hafði semsagt ekki áttað mig á að dómar í öðrum löndum byggðu á þessu og er auðvitað sammála Þórdísi og Steinunni um að þessu þarf að breyta.

Leiðari Steinunnar er annars svohljóðandi.

Ofbeldi gegn konum er mun algengari ástæða fyrir heilsubresti kvenna en umferðarslys og malaría samanlagt. Þetta er sláandi fullyrðing en sönn.

Nú stendur yfir árlegt 16 daga átak gegn kynbundnu ofbeldi. Markmið 16 daga átaksins er að vekja athygli á að kynbundið ofbeldi ógnar lífi og heilsu kvenna um allan heim og ekki síður að knýja á um afnám þess.

Okkur er alltaf hollt að vera minnt á það grimmilega ofbeldi sem konur verða fyrir um víða veröld og hver hönd sem lögð er á plóginn í vinnunni gegn því er mikilvæg.

Staða íslenskra kvenna er vissulega sterk miðað við stöðu kvenna víða annars staðar. Hitt má ekki gleymast að verkefnin eru næg hér heima fyrir. Á síðasta ári leituðu til dæmis 547 einstaklingar til Stígamóta og það sem af er þessu ári hafa 530 konur leitað til Kvennaathvarfs.

Niðurskurðarhnífurinn hefur hangið yfir neyðarmóttöku kvenna um nokkurt skeið. Tilkoma neyðarmóttökunnar var bylting í móttöku þeirra sem fyrir þeirri óhamingju verða að vera nauðgað. Yfirlýsing Jóhönnu Sigurðardóttur við upphaf 16 daga átaksins um að staðið yrði vörð um neyðarmóttökuna í niðurskurðarvinnunni er því mikið gleðiefni.

Fréttir um að aldurshópurinn tólf til átján ára sé stærsti einstaki hópurinn sem til neyðarmóttökunnar leitar segja sína sögu um það grimmilega ofbeldi sem fer fram, einnig gegn stúlkum á barnsaldri, hér á landi.

Það er algert lágmark að ekki verði dregið úr þeirri þjónustu sem þegar er veitt konum og stúlkum sem verða fyrir nauðgun. Næsta skref er að fjölga kærum, ákærum og dómum í þessum málaflokki og lokamarkmiðið getur aldrei verið annað en að útrýma óværunni.

Skilgreiningin á orðinu nauðgun samkvæmt orðabók er að hafa samfarir við manneskju gegn vilja hennar. Þórdís Elva Þorvaldsdóttir bendir í bók sinni Á mannamáli sem út kom fyrr í haust að skilgreiningin á nauðgun samkvæmt núgildandi íslenskum lögum sé með öðrum hætti. Ákæruvaldið verði að sanna að kynmök hafi verið knúin fram með valdbeitingu, þ.e. ofbeldi, hótun um ofbeldi eða annars konar ólögmætri nauðung.

Í engilsaxneskum rétti er nauðgun hins vegar skilgreind út frá samþykki. Samræði telst sem sagt nauðgun ef annar aðilinn er því ekki samþykkur, jafnvel þótt hann, eða öllu heldur hún í flestum tilvikum, verjist ekki. Valdbeitingin er þannig ekki þáttur í skilgreiningu á nauðgunarhugtakinu í engilsaxneskum rétti fremur en í íslensku orðabókinni.

Fyrir liggur að stjarfi eða getuleysi til athafna eru náttúruleg viðbrögð við áfalli. Því er ljóst að nauðgun getur átt sér stað, og á sér oft stað, án þess að viðnám sé veitt. Glæpurinn er hins vegar nákvæmlega sá sami því líkamlegir áverkar blikna samanborið við þá andlegu áverka sem af nauðguninni hljótast.

Það væri því mikil réttarbót að nauðgun væri skilgreind í lögum út frá samþykki fremur en valdbeitingu. Þetta er eitt fjölmargra verkefna í baráttunni gegn kynbundnu ofbeldi heima fyrir.

Mér finnst að Steinunn eigi að skrifa alla leiðara Fréttablaðsins.

Taumhald á skepnum

Ég er ekki æst í að gagnrýna ríkisstjórnina. Held að þar sé unnið hörðum höndum að því að lágmarka skaðann af hruninu. Öllu skynsömu fólki er ljóst að það verður ekki gert án þess að undan svíði.

Stærstu mistök núverandi ríkisstjórnar tengjast bönkunum.* Ríkisstjórnin sem hrökklaðist frá völdum í búsáhaldabyltingunni hafði skipað skilanefndir yfir hræjum Glitnis, Kaupþings og Landsbanka. Þær skilanefndir virðast vægast sagt hafa verið undarlega mannaðar og á fáránlegum kauptöxtum. Ríkisstjórnin núverandi hefði átt að endurmanna allar skilanefndirnar og setja strangar reglur um fjármuni sem til þeirra rynni. Að sama skapi hefði átt að hreinsa útúr bönkunum það lið sem allt frá því að fyrirtæki fóru í stórum stíl að verða gjaldþrota eða lenda í verulegum vandræðum hefur séð um að hrista af þeim skuldakuskið og rétta aftur sömu eigendum og komu þeim á kaldan klaka.

Lilja Mósesdóttir segir að „Hætta er á að ákvarðanir um afskriftir á skuldum fyrirtækja mótist af hagsmunum einstakra starfsmanna bankanna sem vilja fela mistök í útlánum fyrir hrun.“ Þetta er rétt hjá henni en hinsvegar hafa þessir bankamenn haft allt árið til að dunda sér við þessa gjörninga.

Lilja boðar betri tíð í þessum efnum (eða er það bara óskhyggja hjá henni?) og segir að fljótlega verði gripið til aðgerða til að tryggja virkt eftirlit með starfsemi bankanna.** Það að ríkisstjórnin skuli ekki tekið í taumana fyrr er óskiljanlegt og verður líklega til mikils skaða, svo ekki sé talað um hvað þetta misbýður réttlætiskennd hins almenna borgara.

Því það er ekkert réttlæti í að fólk sem átti stóran hlut í að koma efnahagslífi þjóðarinnar — og þarmeð fyrirtækja og einstaklinga — á hausinn, skuli fá að dunda sér við að hylja skítaslóðina eftir sig eða hygla einkavinum sínum og sökunautum. Hvað þá
á þeim launum sem þetta lið skammtar sér. Græðgishyggjan ríkir enn og það þarf að koma taumhaldi á hana og fólkið sem viðheldur henni.

Að þetta skuli ekki hafa verið stoppað strax á vormánuðum er alfarið á reikning þessarar ríkisstjórnar.
___
* Reyndar heyri ég ekki svo minnst á Árna Pál félagsmálaráðherra að mér finnist hann ekki mestu mistök ríkisstjórnarinnar. Hvað þá þegar Kristján Möller samgönguráðherra segir eitthvað, gerir eitthvað eða gerir eitthvað annað en hætta í kjördæmapoti.
** Kannski á hún við bankaumsýslufyrirbærið margboðaða sem hefur enn ekki litið dagsins ljós.

Frelsi og vinátta

Á tímum góðærisins var orðinu 'frelsi' mikið hampað. Það stóð líklega fyrir eitthvað alveg frábært og eftirsóknarvert, a.m.k. kom orðið iðulega fyrir í auglýsingum og sem slagorð stjórnmálaflokka eða þeirra sem hugðu á prófkjör í einhverjum flokknum. Frelsið var einhverskonar yfirlýst stefna frjálshyggjunnar, sem hamraði auðvitað á orðinu, og þýddi þá frelsi til að græða sem mest með sem minnstum tilkostnaði (t.d. í launum til þeirra sem framleiða vöru eða með skattgreiðslum). Í rauninni þýddi frelsi í meðförum frjálshyggjumanna 'að vera laus við' — vera laus við að borga skatta, mannsæmandi laun, leggja til samfélagsins, virða rétt annarra,* bera virðingu fyrir öðru fólki. Og að sjálfsögðu að vera laus við íþyngjandi reglur um viðskipti. Hvað frelsi þýddi fyrir öðru fólki skipti litlu máli, það var allavega ekki sett í samhengi við jafnrétti og bræðralag á tímum óheftu frjálshyggjunnar. Í eyrum okkar hinna hefur orðið frelsi verið svo gjaldfellt að varla er hægt að heyra orðið án þess að fá hroll eða klígju.

Núna er orðið vinátta umþaðbil að hljóta sömu örlög. Símafyrirtæki eru farin að auglýsa með slagorðum vináttu og alltíeinu verða allir að eiga voða marga vini (en ekki endilega góða) en aðallega er verið að gefa til kynna að símafyrirtæki séu þau sem stuðla að vináttu og gott ef eru ekki sérlegir vinir þeirra sem beina til þeirra viðskiptum sínum** Þess er líklega stutt að bíða að fleiri fyrirtæki finni sér ástæðu til að klessa 'vina' orðinu einhverstaðar í auglýsingar sínar.

Mér sýnist að vinsældir vináttu-orðalagsins megi rekja til Facebook*** þar sem virðist helsta keppikefli margra vera að eignast sem flesta vini. Heyrst hefur um fólk sem á þúsundir vina**** en algengt virðist að fólk eigi einhverjar hundruðir. Svo virðist sem það þyki mikil ókurteisi að hafna boði um að gerast vinur einhvers og því nánast skylda að bæta öllum við vinahópinn sem það vilja. Ég velti því samt fyrir mér hvað valdi því að fólk hugsar sig ekki tvisvar um þegar einhver fer fram á vináttu þess en er persóna sem það myndi aldrei vilja umgangast eða bjóða heim til sín.

Nýlega sá ég kunnuglegt nafn á vinalista manns sem ég kannast við, ég elti slóðina og sá að á vinalista mannsins með kunnuglega nafnið (það er kunnuglegt því ég veit að hann beitti konu sína og börn líkamlegu og kynferðislegu ofbeldi) var sonur hans sem er landsþekktur fyrir að vera nauðgari. Hann átti líka fjölmarga vini, þar á meðal fólk sem ég kannast við og hélt framað þessu að væri með fullum sönsum. Ég sagði kunningjakonu minni frá þessu (hún er ekki á vinalista þessara feðga) og hún varð mjög hvumsa og sagði mér svo að hún væri með einn mann sem 'vin' á Facebook sem hún vissi að hefði nauðgað konu. Sjálf er hún þolandi kynferðisofbeldis en það var ekki fyrr en eftir að hafa hlustað á þusið í mér sem hún áttaði sig á að það var eitthvað verulega bogið við að lýsa yfir vinskap við mann sem hún vissi að væri nauðgari.

Kannski er það bara eitthvað hugsunarleysi sem veldur því að fólk gerist yfirlýstir vinir nauðgara en kannski er líka þessi svokallaða vinátta á Facebook eftirsókn eftir vinsældum sem eiga ekkert skylt við vináttu. Í það minnsta finnst mér orðið vinátta vera gengisfellt allverulega á vettvangi Facebook.*****

Og þarsem símafyrirtækin ætla nú að nota vináttuhugtakið til að selja vöru þá sýnist mér að það að segjast eiga vini sé umþaðbil að verða jafn súrt og að segjast vilja frelsi. Í stað þess að vera eftirsóknarvert að vera frjáls og eiga vini er það bara enn eitt sölutrixið og tengist engu af því sem áður þótti gott við þessi hugtök.

Lýsi því hérmeð yfir að ég á enga vini. Tók ekki undir frelsisbullið og tek ekki þátt í þessu heldur.

___
* T.d. mjög óvinsæll réttur annarra til að vera laus við sígaréttureyk eða fá starf sem er eyrnamerkt karlmönnum.
** Hér tókst mér mjög vandlega að sneiða hjá því að nota orðið 'viðskiptavinur'.
*** Þrátt fyrir einlægan vilja minn til að nota frekar íslensku en erlenda tungu þá á ég bágt með að nota þau íslensku heiti sem ég hef heyrt yfir þetta fyrirbæri, a.m.k. ekki fyrr en fólk hefur komið sér saman um hvaða orð á að nota. Fésbók, flettismetti, snjáldurskinna, smettiskinna og bóksmetti... Látið mig vita þegar þið ákveðið ykkur.
**** Þá er yfirleitt um frægt fólk að ræða sem aðrir vilja vingast við og vilja kannski ekki hafna vináttu ef ske kynni að það hefði neikvæð áhrif á frægðarferilinn.
***** Mér fannst oft segja mest um Moggabloggara að skoða listann af bloggvinum þeirra. Stjórnmálaskoðanir bloggarans sáust oft á vinavalinu. Væru t.d. þekktir rasistar ofarlega á bloggvinalistanum (nú eða kvenhatarar) langaði mig yfirleitt ekkert að lesa bloggið. Að sama skapi myndi ég ekki samþykkja að vera vinur einhvers á Facebook sem þætti sjálfsagt að vera vinur nauðgara. Af vinunum skulið þér þekkja þá.